Ìbéèrè nípa ìgbàgbọ́, Islam, iyèméjì àti ìtumọ̀

Nígbà tí a bá ka ìṣẹ̀dá kì í ṣe bí ohun èlò nìkan, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí àmì pẹ̀lú, ìbéèrè nípa ohun tí ó ń tọ́ka sí yóò dara pọ̀ mọ́ ìbéèrè nípa lílò rẹ̀.

Ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Nínú Ọ̀rọ̀ Kejì, òǹkọ̀wé ṣàpèjúwe ayé láti ojú onígbàgbọ́ gẹ́gẹ́ bí ibi fífi ògo fún Ọlọ́run, ojuse àti ìdánwò. Ó tún túmọ̀ àwọn ẹ̀dá gẹ́gẹ́ bí ìwé Ẹlẹ́dàá wọn tó kún fún àánú.

Ìrònú òde òní: Ìwòye yìí lè rọ wa láti wo ìṣẹ̀dá pẹ̀lú àfiyèsí, kì í ṣe nípa èrè rẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ nìkan. Ó jẹ́ ìtumọ̀ ẹ̀kọ́ ìsìn ti òǹkọ̀wé, kì í ṣe àlàyé sáyẹ́ǹsì tàbí ẹ̀rí fún àsọjáde sáyẹ́ǹsì pàtó.

Bí a ṣe nílò àwọn ẹlòmíràn àti ìṣẹ̀dá lè kọ́ wa ní ìrẹ̀lẹ̀, ìdúpẹ́ àti ojúṣe: kì í ṣe nípa agbára tiwa nìkan ni a fi ń gbé ayé wa ró.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 16:10–14 rán wa létí omi, ohun ọ̀gbìn, ẹranko àti òkun gẹ́gẹ́ bí ohun ìpèsè àti orísun àǹfààní fún ènìyàn. Kùránì 49:13 ṣàpèjúwe onírúurú àwọn ènìyàn àti àwùjọ gẹ́gẹ́ bí àǹfààní láti mọ ara wọn.

Ìlò ní àkókò òde òní: Ojú ìwòye yìí lè mú wa má ṣe fi ìbáṣepọ̀ àti àwọn ìpìlẹ̀ àdáyébá fún ìwàláàyè ṣe irinṣẹ́ fún ète ara wa nìkan. ‘Gbígbẹ́ ara ẹni lé ara wọn’ jẹ́ àkójọpọ̀ èrò ti òde òní níbí; àwọn ẹsẹ náà kò gbé ẹ̀kọ́ nípa àyíká tí ó pé kalẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni wọn kò sọ pé gbogbo irú gbígbẹ́ ara ẹni lé ẹlòmíràn dára tàbí pé ó tọ́.

Lójú ìwòye Qur’an, ìgbésí ayé ènìyàn ń rí ìtọ́sọ́nà tó dúró pẹ́ nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Allah àti ìṣe oníṣe. Ìtumọ̀ rẹ̀ kò sinmi lórí àṣeyọrí, ohun-ìní tàbí ìfọwọ́sí gbogbo ènìyàn nìkan.

Qur’an 51:56 sọ pé ìjọsìn Allah ni ète ìṣẹ̀dá ènìyàn àti jínì. Qur’an 67:2 ṣàpèjúwe ìyè àti ikú gẹ́gẹ́ bí àdánwò ẹni tí yóò ṣe iṣẹ́ dára jù. òǹkọ̀wé túmọ̀ 51:56 sí ìpè láti mọ Ẹlẹ́dàá, gbà á gbọ́ àti sìn ín.

Ìwòye yìí so ìmọ̀, ìgbàgbọ́, ìjọsìn àti iṣẹ́ rere pọ̀ láìdín gbogbo ìpè ayé kù sí àwòrán òde kan ṣoṣo. Ó jẹ́ ìtumọ̀ ẹ̀sìn sí ìdí ayé, kì í ṣe àlàyé sáyẹ́ǹsì ara fún wíwà ènìyàn tàbí ìdáhùn sí ìdí tí ìgbésí ayé tàbí ikú kan fi lọ bí ó ti lọ.

Ètò tó wà nínú àwọn ohun kéékèèké jù lọ lè pè wá láti wo irúgbìn tàbí ẹ̀dá alààyè kan, kì í ṣe bí ohun tó dá wà, bí kò ṣe ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú gbogbo ohun tó tóbi jù ú lọ.

Ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Nínú Ọ̀rọ̀ Kẹwàá, òǹkọ̀wé ṣàpèjúwe gbogbo irúgbìn gẹ́gẹ́ bí àmì kan tó ní atọ́ka gbogbo igi nínú; lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, ó kọ̀wé nípa ètò pípé fún òdòdó tàbí igi tó wà nínú irúgbìn kékeré. Kùránì 67:3–4 pè wa láti tún wo ìṣẹ̀dá léraléra láti wá àlàfo tàbí àìṣedéédé.

Ìsopọ̀ yìí jẹ́ ìtumọ̀ ẹ̀sìn àti àfiwé òǹkọ̀wé, kì í ṣe ìpinnu sáyẹ́ǹsì. Àwọn ẹsẹ náà lè fún fífi àfiyèsí sí ìbáṣepọ̀ àti ètò ní àtìlẹ́yìn, ṣùgbọ́n wọn kò fi ẹ̀kọ́ sáyẹ́ǹsì kan pàtó múlẹ̀, wọn kò sì fi hàn pé a lè fi ẹ̀rí sáyẹ́ǹsì yọ gbogbo àgbáyé jáde láti inú gbogbo kúlẹ̀kúlẹ̀ kékeré.

Àlàyé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì lè fi àwọn ìlànà àdáyébá tí a lè ṣàkíyèsí, díwọ̀n, tí a sì lè so pọ̀ nípasẹ̀ àwọn àwòṣe tí a lè dán wò hàn. Agbára rẹ̀ wà nínú ẹ̀rí tí àwọn ẹlòmíràn lè yẹ̀ wò, àbájáde tí a lè tún ṣe lábẹ́ àwọn ipò tó jọra, àti àwọn àlàyé tí a lè ṣàtúnṣe nígbà tí ìwífún tuntun bá farahàn.

Ilé Ẹ̀kọ́ Sáyẹ́ǹsì Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà fi ààlà ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì sí àkíyèsí àti àdánwò. Nítorí náà, ọ̀nà yẹn nìkan kò lè pinnu ìtumọ̀ ìkẹyìn ti àdáyébá, àwọn iye wo ló yẹ kí ó darí wa, tàbí ohun tí ìgbésí ayé ènìyàn wà fún. Àwọn ìwádìí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì lè fún irú àwọn ìbéèrè bẹ́ẹ̀ ní ìmọ̀, ṣùgbọ́n ìwọ̀n nìkan kò lè dá wọn láhùn tán.

Ààlà yìí kì í ṣe àìlera nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ẹ̀rí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì fún ìtumọ̀ ẹ̀sìn kan. Ó ń ya ohun tí a lè dán wò nípasẹ̀ ẹ̀rí ojú-aye sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn ìbéèrè tí ó tún nílò ìrònú ọgbọ́n, ìwà rere tàbí ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run.

Rírí Ilẹ̀ Ayé gẹ́gẹ́ bí ohun ìfọkàntán túmọ̀ sí pé a kò gbọdọ̀ da agbára láti lo ohun kan pọ̀ mọ́ jíjẹ́ olúwa rẹ̀ láìláàlà. Ohun tí ènìyàn bá rí gbà tí ó sì ń lò ń mú ojúṣe wá fún àbájáde, ìkóra-ẹni-níjàánu àti ìtọ́jú.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 2:30 sọ̀rọ̀ nípa ènìyàn gẹ́gẹ́ bí arọ́pò tàbí ẹni tí a fi àṣẹ lé lọ́wọ́ lórí Ilẹ̀ Ayé; Kùránì 6:165 so ipò yìí pọ̀ mọ́ fífi ohun tí a fún àwọn ènìyàn dán wọn wò. Kùránì 7:56 kìlọ̀ lòdì sí títan ìbàjẹ́ ká Ilẹ̀ Ayé lẹ́yìn tí a ti ṣe é ní rere.

Àwọn ẹsẹ yìí lè ṣe àtìlẹ́yìn fún ojúṣe láti dín ìpalára tí a lè yẹra fún kù, kí a má sì wo ohun ìní àpapọ̀ nípa àǹfààní ìgbà díẹ̀ nìkan. ‘Ìríjú’ jẹ́ àkójọpọ̀ ìtumọ̀ níbí: àwọn ẹsẹ náà kò gbé ètò àyíká tó pé kalẹ̀, wọn kò pinnu ìgbésẹ̀ ojú-ọjọ́ kan pàtó, wọn kò sì mú àìní fún àyẹ̀wò sáyẹ́ǹsì, òfin àti ìṣèlú kúrò.

Ẹwà lè wọ ọkàn wa nítorí pé kì í ṣe pé a lè lo àwọn ohun nìkan, a tún lè rí wọn, yìn wọn, kí a sì ní ìrírí wọn gẹ́gẹ́ bí ohun tó ní ìtumọ̀. Nítorí náà, iye wọn kò ní láti dín kù sí àǹfààní tí a lè wọ̀n lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ìpìlẹ̀ Kùránì àti ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Kùránì 16:6 dárúkọ ẹwà ní kedere nígbà tá a bá wo àwọn ẹranko tí a dá. Nínú Ọ̀rọ̀ Kẹwàá, òǹkọ̀wé ṣàpèjúwe ayé gẹ́gẹ́ bí ibi àfihàn àwọn iṣẹ́ ọnà ẹlẹ́wà, àti ènìyàn gẹ́gẹ́ bí olùwòran tó mọyì tí ó sì ń yà á lẹ́nu. Èyí ni ìtumọ̀ ẹ̀sìn rẹ̀ pé ẹwà jẹ́ ohun tí a gbé kalẹ̀ kí a lè rí i kí a sì mọyì rẹ̀.

Ojú ìwòye yìí kò fi ọ̀nà ẹ̀rí ṣàlàyé bí ìmọ̀ ẹwà ṣe ń dìde nínú ọpọlọ, bẹ́ẹ̀ ni kò sọ pé ẹwà kò ní iṣẹ́ tó jẹ́ ti ẹ̀dá, àwùjọ tàbí ti lílò rárá. Ó fúnni ní ojú ìwòye nípa ìtumọ̀, kì í ṣe ẹ̀kọ́ ọpọlọ tàbí ẹ̀kọ́ sáyẹ́ǹsì nípa ẹwà tí ó pé.

Ìyípadà inú ìṣẹ̀dá lè rán wa létí pé ká má ṣe da ohun tí a dá pọ̀ mọ́ ìdúró títí láé. Jíjẹ́ fún ìgbà díẹ̀ kò sọ ìgbésí ayé di aláìníyelórí; ó lè darí àfiyèsí wa sí lílo àkókò tó ní ààlà pẹ̀lú ojúṣe.

Àtúnsọ: Qur’an 67:2 so ìyè àti ikú pọ̀ mọ́ ìdánwò ìṣe. Nínú Ọ̀rọ̀ Kejì, òǹkọ̀wé ṣàlàyé ayé nípa ẹ̀kọ́ Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí ibi iṣẹ́, ìdánwò àti ìyìn Ọlọ́run.

Ìrònú òde òní: Ojú-ìwòye yìí lè ràn wa lọ́wọ́ láti kíyè sí ìyípadà dáadáa, kí a má sì ka ohun tó wà nísinsìnyí sí ohun tó dájú. Síbẹ̀, kò fi hàn pé gbogbo ìyípadà ní ète tí a lè mọ̀, kò sì rọ́pò àlàyé sáyẹ́ǹsì tàbí ààyè láti ṣọ̀fọ̀ ìpàdánù.

Kì í ṣe nígbà gbogbo. Ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn apá kọ̀ọ̀kan lè ṣàlàyé ètò àti bí wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́; ṣùgbọ́n ohun tí ẹ̀dá alààyè jẹ́ gẹ́gẹ́ bí odidi tún lè dá lórí ìbáṣepọ̀, iṣẹ́, àyíká àti irú ìbéèrè tí a béèrè.

Àtúnsọ: National Research Council ṣàpèjúwe àlàyé sáyẹ́ǹsì gẹ́gẹ́ bí ìlànà tó ń bá a lọ ti àkíyèsí, ìwọn, ìtumọ̀ dátà, àwọn ìrònú tó ń dije àti àtúnṣe àwòṣe. National Academy of Sciences fi àlàyé ìdánwò mọ́ àwọn ẹ̀sùn tí a lè dán wò ní òmìnira nípasẹ̀ àkíyèsí àti ìdánwò.

Ìrònú òde òní: Nítorí náà, ìwádìí tó dára gbọ́dọ̀ sọ bóyá ó fẹ́ ṣàlàyé apá kan, ọ̀nà iṣẹ́ kan tàbí ìbáṣepọ̀ gbogbo ẹ̀dá náà. Àwọn orísun kò fi ẹ̀kọ́ gbogbogbò kan tó tako dídín ohun kù sí àwọn apá rẹ̀ múlẹ̀, wọn kò sì pinnu ìbéèrè ẹ̀kọ́ ìwàláàyè nípa ìtumọ̀ tàbí ìpilẹ̀ ẹ̀dá alààyè.

Jíjẹ́ tí ẹwà tá a rí jẹ́ fún ìgbà díẹ̀ kò pọn dandan kó dín iye rẹ̀ kù. Ó lè mú wa kí a wo ẹwà pẹ̀lú àfiyèsí sí i, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò lè ní in tàbí mú un dúró.

Àtúnsọ: Qur’an 16:6 sọ ẹwà ní kedere gẹ́gẹ́ bí ohun tí ènìyàn rí nínú ẹ̀dá. Qur’an 67:2 fi ìyè àti ikú sínú àgbègbè ìṣe pẹ̀lú ojúṣe. òǹkọ̀wé túmọ̀ ẹwà ẹ̀dá gẹ́gẹ́ bí ìfihàn iṣẹ́ ọnà Ọlọ́run àti àǹfààní fún ìrònú nípa Ọlọ́run.

Ìrònú òde òní: Nínú kíkà ẹ̀sìn yìí, ẹwà tó ń kọjá lè yí wa kúrò nínú fífi ohun ṣe ohun-ìní nìkan sí àfiyèsí àti ọpẹ́. Èyí kì í ṣe ẹ̀kọ́ ìdánwò nípa bí a ṣe ń mọ ẹwà; àwọn orísun náà kò sọ pé ohun tó ń kọjá máa ń níyelórí jù nígbà gbogbo tàbí pé ṣíṣọ̀fọ̀ rẹ̀ kò bójú mu.

Kò pọn dandan kí ẹ̀rù kọ́kọ́ parí kí ènìyàn tó wá ohun tí yóò dì í mú. A lè pe ẹ̀rù ní orúkọ rẹ̀ láìjẹ́ kí ó ní ọ̀rọ̀ ìkẹyìn.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 2:155 sọ ní kedere nípa ẹ̀rù àti àdánù gẹ́gẹ́ bí ìrírí ìdánwò, ó sì ń fún àwọn tó dúró ṣinṣin ní ìtùnú. Qur'an 2:286 so ojuse pọ̀ mọ́ agbára ènìyàn, ó sì ní àwọn àdúrà fún ìdáríjì, àánú àti ìrọ̀rùn kúrò nínú ẹrù.

Ìrònú òde òní: Ohun tó ń dì wa mú lè túmọ̀ sí gbígbé ìgbésẹ̀ tó kàn tí a lè fara da, gbígba ìrànlọ́wọ́ àti láìṣe bí ẹni pé a lágbára nínú àdúrà. Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò ṣàlàyé gbogbo ẹ̀rù, wọn kò sì ṣèlérí ìfọ̀kànbalẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Bí ẹ̀rù bá ń bá a lọ tàbí tó pọ̀ jù, ìrànlọ́wọ́ amọ̀ja kò lòdì sí ìgbàgbọ́.

Ìgbàgbọ́ lè wà láàyè bí àwọn ìbéèrè tilẹ̀ ṣì wà láìdáhùn.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Nínú Qur'an 2:260, Ibrahim béèrè bí Ọlọ́run ṣe ń sọ àwọn òkú di alààyè. Ó fìdí ìgbàgbọ́ rẹ̀ múlẹ̀, ó sì tún ń wá ìfọ̀kànbalẹ̀ fún ọkàn rẹ̀. Nípa bẹ́ẹ̀, ẹsẹ̀ náà ya ìgbàgbọ́ tí a ti jẹ́wọ́ sọ́tọ̀ sí ìfẹ́ fún ìdánilójú tó jinlẹ̀ síi.

Ìrònú òde òní: Nítorí náà, ìgbàgbọ́ àti ìbéèrè tí kò tíì dáhùn lè wà papọ̀. O lè mú ìbéèrè kan ní pàtàkì, kí o sì ṣàyẹ̀wò rẹ̀ ní ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan. Síbẹ̀, ẹsẹ̀ yìí kò yanjú gbogbo iyèméjì, kò sì ṣèlérí ìrírí kan náà tí Ibrahim ní fún ẹnikẹ́ni.

Àríwísí ara ẹni máa ń yọrí sí ìdàgbàsókè nígbà tí ó bá ṣàyẹ̀wò ìṣe pàtó, tí ó sì mú ojuse ṣeé ṣe. Ó di ìkẹ́gàn ara ẹni nígbà tí àṣìṣe kan bá di ìdájọ́ ìkẹyìn lórí gbogbo ẹni náà.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 39:53 bá àwọn tó ṣe ara wọn ní àìṣòdodo sọ̀rọ̀, ó sì ní kí wọn má ṣe sọ ìrètí nù nínú àánú àti ìdáríjì Ọlọ́run. Qur'an 17:70 sọ pé Ọlọ́run fi iyì fún àwọn ọmọ Adam.

Ìrònú òde òní: Àyẹ̀wò tó ń ràn wá lọ́wọ́ béèrè pé: Kí ni kò tọ́, ta ni ó fara pa, kí ni mo sì lè yí padà tàbí tún ṣe? Ó jẹ́ kí ìrètí àti iyì dúró. Àwọn ẹsẹ̀ náà kò ṣe ìwádìí àìsàn ọpọlọ, wọn kò dín àìṣòdodo tí a ṣe kù, wọn kò sì fún wa láṣẹ láti dájọ́ bóyá a gba ìrònúpìwàdà ẹni pàtó.

Gbígbẹ́kẹ̀lé Ọlọ́run yàtọ̀ sí àìṣe nǹkan nítorí pé kò kọ àwọn ọ̀nà tó yẹ sílẹ̀.

Ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Nínú Ọ̀rọ̀ Kẹtàlélógún, òǹkọ̀wé ṣàlàyé pé gbígbẹ́kẹ̀lé Ọlọ́run kò túmọ̀ sí fífi àwọn ọ̀nà tó wúlò sílẹ̀. Ó ṣàpèjúwe ìsapá pẹ̀lú àwọn ọ̀nà tó yẹ gẹ́gẹ́ bí irú àdúrà nípa ìṣe.

Ìrònú òde òní: Ìgbẹ́kẹ̀lé lè lọ pọ̀ pẹ̀lú ìgbésẹ̀ tó kàn tó ṣe kedere, ìrànlọ́wọ́ amọ̀ja àti ìṣe pẹ̀lú sùúrù. Ìtumọ̀ yìí kò ṣe ìdánilójú àṣeyọrí, kò pinnu ìṣe kan náà fún gbogbo ipò, kò sì rọ́pò ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn, ti ọpọlọ, òfin tàbí ti iṣe.

Ìrònúpìwàdà lè ṣí ọ̀nà fún ìbẹ̀rẹ̀ tuntun bí kò bá di ìkẹ́gàn ara ẹni, tí kò sì dín àìṣòdodo tí a ṣe kù.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 39:53 bá àwọn tó ṣe ara wọn ní àìṣòdodo sọ̀rọ̀, ó sì ní kí wọn má ṣe sọ ìrètí nù nínú àánú àti ìdáríjì Ọlọ́run. Ọ̀rọ̀ náà jẹ́ ìrètí, kì í ṣe àṣẹ láti máa bá ìwà búburú lọ.

Ìrònú òde òní: Ìbẹ̀rẹ̀ tuntun tó ṣeé gbà gbọ́ so jíjẹ́wọ́ àṣìṣe pọ̀ mọ́ dídá ìpalára dúró, gbígbé ojuse àti—níbi tí ó ti ṣeé ṣe tí ó sì láàbò—ṣíṣe àtúnṣe. Ẹsẹ̀ náà kò fún wa láṣẹ láti dájọ́ bóyá a gba ìrònúpìwàdà ẹni pàtó, tàbí láti fi ìlàjà tó yára lé ẹni tí a ṣe ní ibi lórí.

A lè dáàbò bo ìgbésí ayé inú wa nípa yíyan ibi tí a ó gbé àfiyèsí wa sí pẹ̀lú ìmọ̀ọ́mọ̀: nípa rírántí Ọlọ́run, àdúrà, ìbákẹ́gbẹ́ rere àti àkókò tí a kò jẹ́ kí gbogbo ohun tó ń fà wá láti òde máa ṣàkóso wa.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 13:28 so rírántí Ọlọ́run pọ̀ mọ́ ìtùnú ọkàn. Kùránì 18:28 pè wa láti dúró pẹ̀lú àwọn tí ń ké pe Ọlọ́run tọkàntọkàn, ó sì kìlọ̀ pé kí ẹwà òde tàbí ọkàn aláìṣọ́ra tí ń tẹ̀ lé ìfẹ́ rẹ̀ má bàa fà wá kúrò. Kùránì 20:14 so àdúrà pọ̀ mọ́ rírántí Ọlọ́run.

Ìlò ní àkókò òde òní: Èyí lè túmọ̀ sí dídín ìdíwọ́ kù, pípa àkókò déédéé mọ́ fún àdúrà àti ìdákẹ́jẹ, àti mímú ìbáṣepọ̀ tí ń ṣèrànwọ́ fún àfiyèsí inú dàgbà. Àwọn ẹsẹ náà kò sọ̀rọ̀ nípa fóònù alágbèéká tàbí sáyẹ́ǹsì àfiyèsí, wọn kò ṣèlérí ìfọ̀kànbalẹ̀ títí láé, wọn kò sì lè rọ́pò ìrànlọ́wọ́ amọ̀jọ̀gbọ́n nígbà tí ìnira ọpọlọ bá le gan-an.

A lè dúró ní ìrètí nípa yíya ìdánilójú pé a gbọ́ àdúrà sọ́tọ̀ kúrò nínú ìrètí pé àbájáde gan-an tí a fẹ́ gbọ́dọ̀ ṣẹlẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Àtúnsọ: Qur’an 2:186 sọ nípa sísúnmọ́ Ọlọ́run àti ìdáhùn Rẹ̀ sí ẹni tó pè É, ṣùgbọ́n kò sọ àkókò tàbí irú àbájáde ayé tó máa wá. òǹkọ̀wé so ìgbẹ́kẹ̀lé pọ̀ mọ́ lílo ọ̀nà tó yẹ, ó sì pe ìsapá tó ń ṣiṣẹ́ ní irú àdúrà kan.

Ìrònú òde òní: Nítorí náà, ìrètí lè so àdúrà, sùúrù ní dídúró àti ìṣe pẹ̀lú ojúṣe pọ̀. Àwọn orísun kò jẹ́ ká ṣèlérí pé ìfẹ́ kan pàtó yóò ṣẹ, àdúrà kò sì rọ́pò ìgbésẹ̀ tó wúlò tàbí ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn, ọpọlọ tàbí amọ̀dájú mìíràn.

A kò gbọ́dọ̀ dá ara wa lẹ́jọ́ lórí ète rere nìkan tàbí àbájáde búburú nìkan. Ìmọ̀ wa, ọ̀nà tá a yàn, pípa ìdájọ́ òdodo mọ́ àti ìmúrasílẹ̀ láti gba àti tún ìpalára tí a lè dènà ṣe tún jẹ́ òṣùwọ̀n.

Àtúnsọ: Qur’an 98:5 tẹnu mọ́ ìfọkànsìn òdodo, Qur’an 17:36 sì kìlọ̀ lòdì sí títẹ̀lé ẹ̀sùn láìsí ìmọ̀, ó sì fi ojúṣe ìrí àti òye hàn. Qur’an 4:135 béèrè fún ìdájọ́ òdodo àti ẹ̀rí òtítọ́, kódà bí ó bá lòdì sí àǹfààní ẹni.

Ìrònú òde òní: Àbájáde búburú kò fi ète búburú hàn fúnra rẹ̀, ṣùgbọ́n ète rere náà kò pa ìpalára gidi rẹ́. Ohun pàtàkì ni láti ṣàyẹ̀wò ní òtítọ́ ohun tí a lè mọ̀ tẹ́lẹ̀ àti ohun tí a lè tún ṣe báyìí. Àwọn ìlànà yìí kò rọ́pò ìpinnu òfin lórí ọ̀ràn pàtó.

Nínú àwọn orísun wọ̀nyí, ìgbàgbọ́ nínú kádàrá Allah kò mú ojúṣe ènìyàn kúrò. Ní àkókò kan náà, wọn kò ṣàlàyé pátápátá bí ìmọ̀ Ọlọ́run àti ìpinnu ènìyàn ṣe ń ṣiṣẹ́ pọ̀ ní ìpele metafísíkì.

Qur’an 67:2 so ìgbésí ayé ènìyàn pọ̀ mọ́ àdánwò iṣẹ́. Qur’an 2:286 so ojúṣe pọ̀ mọ́ agbára ènìyàn, Qur’an 79:40–41 sì so dídènà ìtẹ̀sí búburú pọ̀ mọ́ jíjíhìn. òǹkọ̀wé ṣàlàyé àìníbẹ̀rẹ̀ Ọlọ́run pé ìmọ̀ Allah bo àkókò tó kọjá, ìsinsìnyí àti ọjọ́ iwájú papọ̀.

A fìdí ìmọ̀ Allah tó yí gbogbo nkan ká àti jíjíhìn ènìyàn múlẹ̀ papọ̀; a kò gbọdọ̀ fi ìmọ̀ dọ́gba pẹ̀lú ìfipá láìsí ẹ̀rí míì. Àṣàyàn yìí kì í ṣe ẹ̀kọ́ kádàrá tó pé, kò ṣàlàyé gbogbo ìṣe pàtó, a kò sì gbọdọ̀ lo Qur’an 2:286 láti sẹ́ ìrẹ̀wẹ̀sì tàbí ìpọ́njú ọpọlọ.

Ẹni tó rẹ̀ nípa ẹ̀mí lè sọ ìrẹ̀wẹ̀sì rẹ̀ ní òtítọ́, kí ó sì tún ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìjọsìn bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìgbésẹ̀ kékeré tó lè gbé. Dídá ara ẹni lẹ́bi kì í ṣe òfin dandan fún ìpadà.

Àtúnsọ: Jakọbu sọ ìbànújẹ́ rẹ̀ fún Ọlọ́run ní gbangba nínú Qur’an 12:86. Qur’an 20:14 so àdúrà pọ̀ mọ́ rírántí Ọlọ́run, Qur’an 39:53 kìlọ̀ lòdì sí àìnírètí nínú àánú Rẹ̀, Qur’an 2:286 sì so ojúṣe pọ̀ mọ́ agbára ènìyàn, ó sì bẹ̀bẹ̀ fún ìrọ̀rùn.

Ìrònú òde òní: Ìjọsìn kúkúrú pẹ̀lú ìmọ̀, ìsinmi, alábàáṣiṣẹ́ tàbí ìjíròrò lè jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́; wọ̀nyí jẹ́ lílò òde òní, kì í ṣe ọ̀nà kan ṣoṣo tí a pa láṣẹ. A kò gbọ́dọ̀ lo àwọn ẹsẹ̀ náà láti sẹ́ ìrù tó pọ̀. Bí ìrẹ̀wẹ̀sì tàbí ìṣòro ọpọlọ bá ń bá a lọ, ìrànlọ́wọ́ amọ̀dájú kò tako ìgbàgbọ́.

A kò lè fi ipá mú ìsúnmọ́ra wá. Qur'an 30:21 ṣàpèjúwe àpẹẹrẹ ìfọ̀kànbalẹ̀, ìfẹ́ àti àánú fún ìgbéyàwó, láìsọ pé gbogbo ìgbéyàwó ní ààbò tàbí ìṣọ̀kan.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Ẹsẹ̀ náà mẹ́nu kan ìfọ̀kànbalẹ̀ lọ́dọ̀ ọkọ tàbí aya àti ìfẹ́ àti àánú láàárín àwọn tọkọtaya gẹ́gẹ́ bí àmì fún ìrònú. Kò ṣe ìdánilójú fún ìbáṣepọ̀ pàtó.

Ìrònú òde òní: Èyí lè túmọ̀ sí sísọ ní òtítọ́ nípa ìṣòro, bíbọ̀wọ̀ fún iyì ẹnì kejì àti gbígba ìrànlọ́wọ́ láìfi ipá mú ìsúnmọ́ra. Níbi ìhalẹ̀ tàbí ìwà ipá, ààbò ni ó kọ́kọ́; bí ó bá ṣeé ṣe, bá ẹni tí o fọkàn tán tàbí ilé iṣẹ́ amọ̀ja tó yẹ sọ̀rọ̀. Orísun náà kò ṣe àkójọ gbogbo ojuse òfin, kò sì dá ìbáṣepọ̀ pàtó lẹ́jọ́.

Títọ́ ọmọ nínú ìgbàgbọ́ túmọ̀ sí ṣíṣàlàyé àti fífi ìṣe ẹ̀sìn hàn pẹ̀lú sùúrù, dípò gbígbìyànjú láti fi ipá mú àbájáde pàtó ṣẹlẹ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 20:132 so ìpè sí àdúrà nínú ìdílé pọ̀ mọ́ ìdúróṣinṣin ẹni náà. Nínú Qur'an 31:17, Luqman gba ọmọ rẹ̀ nímọ̀ràn lórí àdúrà, ìṣe rere, dídènà àìṣòdodo àti sùúrù. òǹkọ̀wé ṣàpèjúwe ìwà onífẹ̀ẹ́ àti ẹ̀kọ́ ìyá rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ tó mọ òun, ó sì so àbójútó ọmọ pọ̀ mọ́ ìgbésí ayé wọn ti ayé àti ti ẹ̀mí.

Ìrònú òde òní: Ìtọ́sọ́nà lè ní àpẹẹrẹ rere, ìjíròrò, sùúrù àti ojuse tó bá ọjọ́ orí mu. Àwọn orísun yìí kò fún ìwà ipá láṣẹ, wọn kò ṣe ìdánilójú ìgbàgbọ́ tàbí ìgbàlà ọmọ pàtó, wọn kò sì rọ́pò ìmọ̀ràn ìdàgbàsókè tàbí ti amọ̀ja.

Ìdákẹ́jẹ lè jẹ́ àánú nígbà tí ó ń dáàbò bo àṣírí ẹni tàbí tí ó ń dènà ìpalára asán àti ọ̀rọ̀-ẹ̀hìn láti tàn ká. Ó di yíyẹra nígbà tí a bá lò ó láti yẹra fún òtítọ́, ẹ̀rí òdodo, ààbò tàbí ojúṣe tí a ti gbà.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 33:70 pè fún ọ̀rọ̀ tó tọ́ àti tó yẹ, 49:12 sì kìlọ̀ lòdì sí àwárí àṣírí àti ọ̀rọ̀-ẹ̀hìn. Kùránì 4:135 béèrè ẹ̀rí òdodo kódà nígbà tí ó bá tako ire ẹni, 4:148 sì yọ̀ǹda fún ẹni tí a ṣe ní àìṣòdodo láti sọ ibi tí ó ṣẹlẹ̀ sí i ní gbangba. Àwọn ẹsẹ̀ wọ̀nyí fúnni ní ìlànà, kì í ṣe ọ̀nà ìpinnu aládàáṣe fún gbogbo ìjà.

A kò gbọ́dọ̀ lo ìdákẹ́jẹ láé láti fi ìlòkulò, ìwà ipá, ewu, ìfipá, ẹ̀ṣẹ̀ òfin tàbí ewu lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ pé ẹni lè pa ara rẹ̀ pamọ́. Nínú irú ipò bẹ́ẹ̀, ààbò àti wíwá ìrànlọ́wọ́ lọ́dọ̀ ẹni tí a fọkàn tán, iṣẹ́ amọ̀jọ̀gbọ́n tàbí aláṣẹ tó yẹ ni ó gbọdọ̀ ṣáájú níbi tí ó bá ṣeé ṣe. Àwọn ìtọ́kasí ẹ̀sìn yìí kò rọ́pò ìmọ̀ràn ààbò, òfin tàbí ìṣòro pàjáwìrì tó bá ọ̀ràn náà mu.

Ìdáríjì lè ṣeé ṣe láì dín ìwà àìtọ́ kù, bí a bá pe ohun tí ó ṣẹlẹ̀ ní orúkọ rẹ̀ ní òtítọ́, tí a kò sì da ìdáríjì pọ̀ mọ́ ìlàjà tipátipá tàbí fífi ààbò sílẹ̀.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 42:40 fàyè gba ìdáhùn tí ó bá ìwà àìtọ́ tí a ṣe sí ẹni mu, ó sì tún gbóríyìn fún ìdáríjì nígbà tí ó bá so mọ́ ìlàjà àti àtúnṣe. Kùránì 4:148 ṣe àfikún pàtó fún ẹni tí a ṣe sí ní àìtọ́ nígbà tí ó bá ń sọ̀rọ̀ ní gbangba nípa ibi.

Ìlò ní àkókò òde òní: Ẹni kan lè yàgò fún gbígbẹ̀san, síbẹ̀ kó ààlà kalẹ̀, béèrè pé kí ẹni tó ṣẹ̀ gba ojúṣe, wá ìrànlọ́wọ́, tàbí lo ọ̀nà òfin àti àwọn ọ̀nà ààbò míì. Àwọn ẹsẹ yìí kò fi dandan mú ẹni tí a ṣe sí ní àìtọ́ láti máa bá ẹni náà pàdé tàbí láti bá a làjà, wọn kò ṣèlérí pé aṣebi yóò yí padà, wọn kò sì fàyè gba fífi ìlòkulò, ìwà ipá tàbí ewu pamọ́.

Ìdílé kan lè máa ní ìsopọ̀ pẹ̀lú onírúurú òye ẹ̀sìn nípasẹ̀ ìsúnmọ́ra ọlọ́wọ̀, ìjíròrò pẹ̀lú sùúrù àti ààlà ẹ̀rí-ọkàn tó ṣe kedere; ìṣọ̀kan kò ní láti túmọ̀ sí ìfohùnṣọ̀kan pátápátá.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 31:15 so ààlà ẹ̀sìn tó dúró ṣinṣin lòdì sí ìfipá àwọn òbí pọ̀ mọ́ ìtọ́ni láti máa bá àwọn òbí lò pẹ̀lú ìwà rere nínú ayé. Kùránì 16:125 pè fún ìpè pẹ̀lú ọgbọ́n, ìmọ̀ràn rere àti ìjíròrò ní ọ̀nà tó dára jù.

Ìlò ní àkókò òde òní: Àwọn ìdílé lè fetí sí ara wọn, sọ ìyàtọ̀ láì dójú ti ẹnikẹ́ni, kí wọ́n sì pa ojúṣe àpapọ̀ àti ìfẹ́ mọ́ láì fi ìgbàgbọ́ ṣe tipátipá. Àwọn ẹsẹ náà kò ṣèlérí ìfohùnṣọ̀kan, wọn kò béèrè ìgbọràn nínú ìwà àìtọ́, wọn kò sì dá fífarada ìbáṣepọ̀ tó ń pani lára, ìlòkulò tàbí ìfipá láre.

Ààlà lè bọ̀wọ̀ fún iyì ẹlòmíràn nígbà tí ó bá sọ ní kedere ohun tí ẹni náà lè ṣe, lè gba láyè, tàbí kò lè fara mọ́, láìdín ẹni kejì kù gẹ́gẹ́ bí ènìyàn.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 17:70 ṣàpèjúwe àwọn ọmọ Adam gẹ́gẹ́ bí ẹni tí Ọlọ́run fi iyì fún. Iyì yìí kò sinmi lórí pé kí àwọn ènìyàn ní èrò kan náà tàbí kí wọn mú gbogbo ohun tí ara wọn fẹ́ ṣẹ.

Ìrònú òde òní: A lè sọ ààlà ní pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́, ní kedere bí ó ti ṣeé ṣe, àti láìdojú ti ẹlòmíràn. Ní ipò eléwu, ààbò ni ó kọ́kọ́; bí ó bá ṣeé ṣe, bá ẹni tí o fọkàn tán tàbí ilé iṣẹ́ amọ̀ja tó yẹ sọ̀rọ̀. Ẹsẹ̀ náà kò gbé gbogbo ẹ̀kọ́ ààlà ara ẹni kalẹ̀, kò sì rọ́pò ìmọ̀ràn òfin tàbí ìrànlọ́wọ́ amọ̀ja nínú ìbáṣepọ̀ pàtó.

Ìfẹ́ ń bọ̀wọ̀ fún iyì àti òmìnira ẹni kejì láti pinnu; ìṣàkóso ń fẹ́ darí èrò, ìbáṣepọ̀ tàbí yíyan rẹ̀. A ti kọjá ààlà nígbà tí àbójútó bá di ìfipámú, ìdẹ́rùbà, àtọ́pinpin tàbí fífi agbára múni.

Kùránì fi ìfẹ́, ìfọ̀kànbalẹ̀ àti àánú hàn gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ìgbéyàwó; ó fi ìtọ́sọ́nà ìkẹyìn sí òde ìṣàkóso ènìyàn, ó sì fún àwọn ọmọ Ádámù ní iyì. Èyí kò fàyè gba ṣíṣàkóso olólùfẹ́ tàbí dídúró nínú ewu.

Lónìí, bíbọ̀wọ̀ fún “rárá”, ìbáṣepọ̀ òmìnira, ìjíròrò gbangba àti ìpinnu láìsí ìbẹ̀rù lè tọ́ni. Èyí jẹ́ ìlò òde-òní, kì í ṣe àyẹ̀wò pípé; níbi ìwà ipá, ìhalẹ̀ tàbí ìfipámú, ààbò àti ìrànlọ́wọ́ amọ̀ja ni àkọ́kọ́.

A lè pa àṣírí ìdílé mọ́ bí ó bá ń dáàbò bo àṣírí tó tọ́, tí kò sì fi ẹnikẹ́ni sínú ewu. Bí ìdákẹ́jẹ bá ń bo ìlòkulò, ìfipámú, ìwà ipá, ẹ̀ṣẹ̀ tàbí ewu kíákíá, a gbọ́dọ̀ sọ fún ẹni tí a gbẹ́kẹ̀ lé.

Kùránì ń béèrè ọ̀rọ̀ tó tọ́, ó sì kìlọ̀ lòdì sí ìfura, amí àti àsọ̀rọ̀-ẹni-lẹ́yìn; ó tún fún ẹni tí a ṣe ní àìṣòdodo ní ààyè láti sọ ohun tó ṣẹlẹ̀. Àṣírí àti wíwá ìrànlọ́wọ́ òtítọ́ kì í ṣe ìbòmọ́lẹ̀ tàbí òfófó.

Lónìí, sọ ohun tó pọndandan nìkan, ṣùgbọ́n kedere, fún ẹni ìgbẹ́kẹ̀lé, olùdáàbòbò tàbí amọ̀ja. Èyí kì í ṣe àṣẹ láti tú gbogbo nǹkan tàbí láti fi ẹ̀sùn kàn láìsí ẹ̀rí; nínú ewu, kò rọ́pò ìrànlọ́wọ́ amọ̀ja tàbí òfin.

A kò gbọ́dọ̀ kọ ìtọju àwọn òbí tó ń dàgbà sílẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni kò gbọ́dọ̀ di ohun tí kò ní ààlà tó ń pa àìní tó tọ́ ti ọkọ tàbí aya àti ọmọ lára. Pínpín ododo wo ìsúnmọ́, ààbò àti agbára gbogbo ènìyàn.

Kùránì so ìjọsìn Ọlọ́run pọ̀ mọ́ ṣíṣe rere sí òbí, ìbátan àti àwọn míì; ó fi ìfẹ́ àti àánú hàn gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ìgbéyàwó, ó sì so ojúṣe mọ́ agbára ènìyàn. Kò fún wa ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ kan fún gbogbo ìjà ìdílé.

Ètò ìtọju apapọ̀, pínpín iṣẹ́ àti àtìlẹ́yìn òde lè fi ẹrù tó pọ̀ hàn. Èyí jẹ́ ìrònú ìṣe, kì í ṣe òfin gbogbogbò; ìtọju, owó àti ojúṣe òfin lè nílò ìmọ̀ràn amọ̀ja.

Òdodo bẹ̀rẹ̀ níbi tí àìfẹ́ sí ènìyàn kò ti pinnu ìwọ̀n tí a fi ń wọn an.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 5:8 kìlọ̀ pé ìṣọ̀tá tàbí àìfẹ́ sí àwọn ènìyàn kò gbọdọ̀ mú wa lọ sí àìṣòdodo.

Ìrònú òde òní: Èyí lè túmọ̀ sí ṣíṣàyẹ̀wò òtítọ́ kí a tó dájọ́, lílo ìwọ̀n kan náà fún ìṣe tó jọra, àti láìjẹ́ kí àríwísí di fífi ènìyàn sílẹ̀. Ẹsẹ̀ náà kò pinnu bí ìsúnmọ́ra tàbí ìgbẹ́kẹ̀lé ṣe yẹ tó nínú ìbáṣepọ̀ pàtó; ó fi ààlà lélẹ̀ pé àìfẹ́ kì í ṣe àṣẹ fún àìṣòdodo.

Kò pọn dandan kí àwọn Mùsùlùmí ní èrò kan náà lórí gbogbo ìbéèrè kí wọ́n tó lè jọ wá òtítọ́ àti ìbáṣepọ̀ olódodo.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 16:125 so ìpè ẹ̀sìn pọ̀ mọ́ ọgbọ́n, ìmọ̀ràn rere àti ọ̀nà ìjíròrò tó dára jù. òǹkọ̀wé ya ìyàtọ̀ tó ń kọ́ nǹkan dára, tó sì dojú kọ òtítọ́, sọ́tọ̀ sí ìfarahàn ẹgbẹ́ onímọtara-ẹni-nìkan tó ń ṣe atilẹyin fún àìṣòdodo, tó sì ń sọ àríyànjiyàn di ìṣọ̀tá.

Ìrònú òde òní: Ìwọ̀n tó wọ́pọ̀ fún ìjíròrò, òtítọ́ àti ojuse lè so ènìyàn pọ̀ láìsẹ́ àwọn ìyàtọ̀ tó yẹ. Àwọn orísun náà kò pe gbogbo èrò tó yàtọ̀ ní ohun rere, wọn kò fìdí òtítọ́ ipò pàtó múlẹ̀, wọn kò sì dá ìṣọ̀kan tí a fi ipá mú láre.

Àwọn ènìyàn tí ẹ̀sìn wọn yàtọ̀ lè ṣiṣẹ́ pọ̀ níbi tí ète náà bá jẹ́ ohun rere àti òdodo tó ṣe kedere, láì fi ìyàtọ̀ ìgbàgbọ́ wọn pamọ́ tàbí kọ̀ ọ́ sílẹ̀.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 5:2 pè fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú rere àti ojúṣe, ó sì kọ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú ẹ̀ṣẹ̀ àti ìkọlù. Kùránì 60:8 fàyè gba, ó sì gbóríyìn fún inú rere àti òdodo sí àwọn tí kò bá àwọn Mùsùlùmí jà nítorí ìgbàgbọ́ wọn tàbí lé wọn kúrò ní ilé wọn.

Ìlò ní àkókò òde òní: Ìrànlọ́wọ́ àpapọ̀ fún àwọn aláìní, dídáàbò bo iyì ènìyàn, tàbí ìbágbé aládùúgbò tó ní ojúṣe lè jẹ́ irú àwọn pápá bẹ́ẹ̀. Síbẹ̀, a gbọ́dọ̀ yẹ ète àti ọ̀nà kọ̀ọ̀kan wò; àwọn ẹsẹ náà kò fọwọ́ sí gbogbo ìbáṣepọ̀, wọn kò sọ pé gbogbo ẹ̀sìn jẹ́ ọ̀kan náà, wọn kò sì béèrè pé kí a fi àwọn ìyàtọ̀ sílẹ̀.

Ohun pàtàkì tí àwùjọ jẹ àwọn ènìyàn tó wà ní ipò ẹlẹgẹ́ ni pé kí ó má ṣe so iyì wọn tó dọ́gba àti ẹ̀tọ́ wọn sí ìtọ́jú olódodo mọ́ agbára, àṣeyọrí tàbí gbajúmọ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 17:70 sọ pé Ọlọ́run fi iyì fún àwọn ọmọ Adam. Qur'an 4:135 pàṣẹ pé kí a dúró fún òdodo, kódà bí ó bá lòdì sí èrè ara wa tàbí àwọn tó sún mọ́ wa.

Ìrònú òde òní: A lè fa èyí jáde pé kí a fetí sí àwọn tí ọ̀ràn kàn, kí a ṣàyẹ̀wò àwọn ìdènà tí a lè yọ kúrò, kí a má sì ṣe ìpinnu gẹ́gẹ́ bí èrè àwọn tó lágbára jù nìkan. Àwọn ẹsẹ̀ náà kò gbé gbogbo ètò àwùjọ, ìlànà ìrànlọ́wọ́ pàtó tàbí ẹ̀tọ́ ẹni kọ̀ọ̀kan kalẹ̀.

Dídáhùn sí ìkórìíra láìjẹ́ kí àwa fúnra wa kún fún ìkórìíra kò túmọ̀ sí dídín àìṣòdodo kù. Ó túmọ̀ sí láìjẹ́ kí ìkórìíra ṣètò ìwọ̀n ìṣe tiwa.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 5:8 kìlọ̀ pé ìṣọ̀tá sí àwọn ènìyàn kò gbọdọ̀ mú wa lọ sí àìṣòdodo.

Ìrònú òde òní: Nítorí náà, ìdáhùn lè tako ohun búburú ní kedere, fi ààlà sílẹ̀, kí ó sì dáàbò bo àwọn tí ọ̀ràn kàn, láìkẹ́gàn gbogbo ẹgbẹ́ tàbí di aláìṣòdodo. Ẹsẹ̀ náà kò pàṣẹ ìdáhùn kan náà fún gbogbo ipò, kò sì rọ́pò ìmọ̀ràn ààbò tàbí òfin fún ọ̀ràn pàtó.

Jíjẹ́ ti ẹ̀sìn kan di odi nígbà tí ìfaramọ́ ẹgbẹ́ bá ṣe pàtàkì ju òtítọ́ àti òdodo lọ, tí a sì ń wo àwọn ẹlòmíràn gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ ọ̀tá nìkan.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 5:8 kìlọ̀ pé ìṣọ̀tá kò gbọdọ̀ mú ènìyàn kúrò nínú òdodo. òǹkọ̀wé ṣàlàyé bí ìfarahàn ẹgbẹ́ onímọtara-ẹni-nìkan ṣe lè ṣe atilẹyin fún àìṣòdodo, kí ó sì sọ ìyàtọ̀ di àríyànjiyàn ọ̀tá.

Ìrònú òde òní: Nígbà náà, ojuse túmọ̀ sí ṣíṣàyẹ̀wò ọ̀rọ̀ àti ìṣe nínú ẹgbẹ́ tiwa pẹ̀lú ìwọ̀n òdodo, àti láìfi àríwísí dọ́gba pẹ̀lú ìwà ọ̀dàlẹ̀. Àwọn orísun yìí kò fún wa láṣẹ láti dájọ́ ète ẹni pàtó tàbí láti dá gbogbo àwùjọ lẹ́bi.

Bí ìpinnu ọ̀pọ̀ ènìyàn bá jẹ́ aláìṣòdodo, àtakò gbọ́dọ̀ jẹ́ òtítọ́, ní ìdí, láìsí ìtìjú ẹni. Ó jẹ́ ti ẹ̀rí-ọkàn bí ó bá ń darúkọ àìṣòdodo pẹ̀lú ọ̀nà ododo, kì í ṣe àǹfààní ara ẹni nìkan.

Kùránì ń béèrè ododo àti ẹ̀rí òtítọ́, kódà lòdì sí ara wa tàbí ẹni tó sún mọ́ wa; ìkórìíra kò gbọ́dọ̀ yọrí sí àìṣòdodo. Ó tún ń béèrè ọgbọ́n àti ìjíròrò tó dára jù. òǹkọ̀wé ya ìyàtọ̀ tó ń wá òtítọ́ sọ́tọ̀ kúrò ní ìfarahàn ẹgbẹ́ tó ń ṣe ìrànwọ́ fún àìṣòdodo.

Lónìí, èyí lè jẹ́ àtakò pẹ̀lú ẹ̀rí, èrò àwọn díẹ̀ tàbí ọ̀nà òfin aláfíà. Kì í ṣe ìtọ́sọ́nà pípé fún àtakò tàbí òfin, kò sì fàyè gba ẹ̀sùn èké tàbí ìwà ipá; a gbọ́dọ̀ ṣàyẹ̀wò ọ̀nà àti ewu ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan.

Àwùjọ ń dáàbò bo ìṣọ̀kan nípa ṣíṣàyẹ̀wò àṣìṣe, gbígba ojúṣe àti fífàyè gba àtúnṣe láìdálẹ́bi gbogbo ènìyàn, kì í ṣe nípa títẹ̀ ẹ́ mọ́lẹ̀. Ìjẹ́pọ̀ lè gba àtakò òtítọ́.

Kùránì ń béèrè ẹ̀rí ododo kódà lòdì sí ẹgbẹ́ wa, ìmúdájú ìròyìn àti ìjíròrò ọgbọ́n. òǹkọ̀wé pe ìyàtọ̀ tó ń wá òtítọ́ ní ohun tó ń kọ́lé, ó sì kìlọ̀ sí ìfarahàn ẹgbẹ́ onímọtara-ẹni-nìkan tó ń ṣe ìrànwọ́ fún àìṣòdodo tí ó sì ń sọ ìyàtọ̀ di ìṣọ̀tá.

Àyẹ̀wò gbangba, gbígbọ́ ti ẹni tí ọ̀rọ̀ kàn, àtúnṣe tó ṣeé tọ́pa àti ààbò kúrò ní ẹ̀san lè mú ìṣọ̀kan lágbára. Èyí kò ṣèlérí àìsí ìjà, kò sì gbọdọ̀ dín ìpalára kù tàbí pa àríwísí tó tọ́ mọ́lẹ̀ nítorí ìṣọ̀kan.

Ẹni tí a kà sí àjèjì ṣì ní iyì ènìyàn. Èyí ń gbe ojúṣe ìbọ̀wọ̀, ààbò kúrò ní ìtìjú àti ododo lé wa lórí, láìjẹ́ pé a kọ ìyàtọ̀.

Kùránì bọ̀wọ̀ fún àwọn ọmọ Ádámù, ó sì fi onírúurú àwọn ènìyàn àti ẹ̀yà hàn gẹ́gẹ́ bí àǹfààní láti mọ ara wa. Ó so ìgbàgbọ́ pọ̀ mọ́ rere sí aládùúgbò jíjìn àti arìnrìn-àjò, kò sì fòfin de rere àti ododo sí ẹni ìgbàgbọ́ míì tó ní àlàáfíà.

Lónìí, èyí lè túmọ̀ sí kíkọ àyàsọ́tọ̀, pípa ọ̀nà ìrànlọ́wọ́ tó yé kedere àti gbígbọ́ ti ẹni tí ọ̀rọ̀ kàn. Èyí jẹ́ ìlò òde-òní, kì í ṣe òfin pípé fún ìṣíkiri tàbí ààbò; iyì kò yọ àyẹ̀wò ààbò tó pọndandan àti tó bá ìwọ̀n mu kúrò.

Ṣàyẹ̀wò ẹ̀rí, bí a ṣe ń hùwà sí àwọn tó ní èrò mìíràn àti ohun tí a ń béèrè pé kí wọ́n ṣe: Èdè ẹ̀sìn nìkan kò mú kí ìfiranṣẹ́ ṣeé gbẹ́kẹ̀lé.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an béèrè fún ṣíṣàyẹ̀wò ìròyìn (49:6), ìmọ̀ dípò àsọjáde tí kò ní ẹ̀rí (17:36), òdodo láìka ìṣọ̀tá sí (5:8), àti ìjíròrò pẹ̀lú ọgbọ́n àti ìmọ̀ràn rere (16:125). òǹkọ̀wé ya wíwá òtítọ́ tó ń kọ́ nǹkan dára sọ́tọ̀ sí ìfarahàn ẹgbẹ́ tó ń ṣe atilẹyin fún àìṣòdodo, tó sì ń sọ àríyànjiyàn di ìṣọ̀tá.

Ìlò òde òní: Ẹ̀sùn tí kò ní ẹ̀rí, fífi gbogbo ẹgbẹ́ sílẹ̀ àti ìfipámú láti yan ẹgbẹ́ láìṣàyẹ̀wò jẹ́ àmì ìkìlọ̀. Ṣàyẹ̀wò àsọjáde àti ìṣe pàtó; jíjẹ́ ti ẹ̀sìn kan nìkan kò fi ète ìdarí ẹlòmíràn múlẹ̀.

Ìbẹ̀rù àti ìbínú lè dín ohun tí a fi ọkàn sí kù, kí wọ́n sì mú kí ìròyìn kan dà bí ohun pajawiri tàbí ohun tí ó ṣeé gbàgbọ́ sí i. Àkóónú tí ó ń ru ìmọ̀lára gidigidi tún máa ń jẹ́ kí a pín in sí i, àwọn pẹpẹ sì lè mú kí ó tàn ká. Síbẹ̀, ìmọ̀lára fúnra rẹ̀ kì í fi hàn pé ohun kan jẹ́ òtítọ́ tàbí irọ́.

Àyẹ̀wò bpb lórí ìwádìí ìmọ̀-ọkàn ṣàlàyé bí ìbínú sí àìṣòdodo, ìbẹ̀rù àti ìbínú ṣe lè fa àfiyèsí àti ìkópa. Ó dámọ̀ràn kíkà láti ẹ̀gbẹ́: kí a kúrò ní ojú-ewé àkọ́kọ́, kí a sì ṣàyẹ̀wò ẹni tó kọ ọ́, àyíká ọ̀rọ̀ àti ẹ̀rí nípasẹ̀ àwọn orísun olómìnira.

Nítorí náà, ó wúlò láti dúró díẹ̀, sọ ohun pàtàkì tí ìròyìn náà ń sọ, wá orísun ìpilẹ̀ṣẹ̀, kí a sì rí ìmúdájú olómìnira tó ṣeé gbára lé. Ìwádìí náà ń ṣàpèjúwe àwọn ìtẹ̀sí ní ipele ẹgbẹ́, kì í ṣe ìdánimọ̀ tó dájú nípa ìdájọ́ ẹnì kọ̀ọ̀kan. A kò sì gbọ́dọ̀ kọ ewu gidi sílẹ̀ nítorí pé ìròyìn kan ń fa ìbẹ̀rù.

Kí a tó tan ìròyìn kan ká, ó yẹ kí a ṣàyẹ̀wò ibi tó ti wá àti bó ṣe ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, kí a sì ronú nípa ohun tó lè fà fún àwọn ẹlòmíràn.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 49:6 pàṣẹ pé kí a ṣàyẹ̀wò ìròyìn láti orísun tí kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, kí a má bàa ṣe ènìyàn ní ibi láìmọ̀. Qur'an 17:36 kìlọ̀ fún lílépa àsọjáde láìní ìmọ̀, ó sì so ohun tí a rí àti ohun tí a lóye pọ̀ mọ́ ojuse.

Ìlò òde òní: Bí ó bá ṣeé ṣe, ṣàyẹ̀wò orísun ìpilẹ̀ṣẹ̀, gbogbo àyíká ọ̀rọ̀ àti ìmúdájú olómìnira. Bí ohun kan kò bá tíì dájú, samisi rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí a kò tíì fìdí múlẹ̀, dípò pínpín rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òtítọ́. Àwọn ẹsẹ̀ náà kò fún wa ní gbogbo ìlànà ìmúdájú òde òní, wọn kò sì sọ pé gbogbo ìròyìn jẹ́ èké.

Islam kọ́kọ́ túmọ̀ sí ẹ̀sìn kan, àwọn orísun rẹ̀ àti àwọn àṣà rẹ̀. Ẹ̀sìn bí àwọn Mùsùlùmí ṣe ń gbé e túmọ̀ sí onírúurú ọ̀nà tí àwọn ènìyàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fi ń lóye tí wọ́n sì ń ṣe ìgbàgbọ́ wọn; a kò gbọ́dọ̀ dín un kù sí irú kan ṣoṣo.

Islamism jẹ́ èrò ìṣèlú tí ó ń wá ètò àwùjọ àti ìjọba tí ẹ̀sìn fi àṣẹ sí ní orúkọ Islam, tí ó sì kọ àwọn ìlànà ìjọba tiwántiwá tó gba ọ̀pọ̀ èrò. Lílo ẹ̀sìn fún ìṣèlú gbòòrò ju èyí lọ, ó sì lè ní ìkópa tiwántiwá, ìgbèjà ire ẹgbẹ́ kan, lílo àmì fún ìṣèlú tàbí fífi ẹ̀sìn ṣe irinṣẹ́. Ọ̀rọ̀ náà ‘Islam ìṣèlú’ náà kò ní ìtumọ̀ kan ṣoṣo.

Nítorí náà, ìpínsọ̀rí yẹ kí ó wo àwọn ète, ọ̀nà àti bí a ṣe ń bá òmìnira, ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti ọ̀pọ̀ èrò lò ní pàtó—kì í ṣe àmì ẹ̀sìn lásán. Àríyànjiyàn ṣì wà lórí àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí, wọn kò sì gbọ́dọ̀ dá gbogbo ẹgbẹ́ lẹ́bi tàbí fi èrò ìṣèlú kan mọ́ ẹnì kan nítorí ìdánimọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí nìkan.

Àríwísí ń dojú kọ ẹ̀kọ́, ọ̀rọ̀, ilé-iṣẹ́ tàbí ìṣe, ó sì ń fún un ní ìdí. Fífi ènìyàn sílẹ̀, ní òdìkejì, ń ṣe iyì àwọn onígbàgbọ́ fúnra wọn ní àfojúsùn tàbí ń ṣe gbogbo wọn ní àìṣòdodo.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 17:70 sọ pé Ọlọ́run fi iyì fún àwọn ọmọ Adam. Qur'an 5:8 kìlọ̀ pé ìṣọ̀tá sí àwọn ènìyàn kò gbọdọ̀ mú wa lọ sí àìṣòdodo.

Ìrònú òde òní: Nítorí náà, a tún lè ṣàyẹ̀wò àríwísí ẹ̀sìn tó le lọ́nà tó dá lórí òtítọ́ àti ẹ̀rí; kì í di fífi ènìyàn sílẹ̀ nítorí pé ó tako nǹkan nìkan. A kọjá ààlà nígbà tí a bá gba iyì ènìyàn tàbí dá gbogbo ẹgbẹ́ lẹ́jọ́ láìṣàyẹ̀wò. Àwọn orísun yìí kò yanjú ìbéèrè òfin pàtó nípa òmìnira ọ̀rọ̀, wọn kò sì dáàbò bo àsọjáde ẹ̀sìn kúrò lọ́wọ́ àríwísí tó ní ìdí.

A lè kọ ìwà agbawèrèmẹ́sìn ní kedere láìdá àwọn ènìyàn lẹ́bi lápapọ̀ nítorí ibi tí wọ́n ti wá tàbí ẹgbẹ́ tí wọ́n jẹ́.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 49:6 pàṣẹ pé kí a ṣàyẹ̀wò ìròyìn kí a má bàa ṣe ènìyàn ní ibi láìmọ̀. Qur'an 5:8 béèrè fún òdodo sí àwọn tí a kò fẹ́ràn pẹ̀lú. Qur'an 16:125 béèrè fún ọgbọ́n, ìmọ̀ràn rere àti ọ̀nà ìjíròrò tó dára jù.

Ìlò òde òní: Ṣàyẹ̀wò ọ̀rọ̀ àti ìṣe pàtó, pe ìwà ipá tàbí fífi iyì ènìyàn ṣòfò ní orúkọ rẹ̀, kí o sì yẹra fún dídá gbogbo ẹgbẹ́ lẹ́bi láìní ẹ̀rí. Àwọn ẹsẹ̀ náà kò fún wa ní gbogbo ìlànà láti mọ agbawèrèmẹ́sìn, wọn kò fi ète ẹni kan múlẹ̀, wọn kò sì rọ́pò àyẹ̀wò ewu ti amọ̀ja.

Rárá. Òtítọ́ ṣe pàtàkì ṣùgbọ́n kò tó: 49:6 ní ká ṣàyẹ̀wò, 17:36 sì kìlọ̀ lòdì sí títẹ̀lé ohun tí a kò mọ̀.

Òtítọ́ pàápàá lè ṣe ìpalára nípa ìtìjú, amí tàbí òfófó; 49:12 kò kọ ìdáàbòbò, jíjabọ ìpalára tàbí ẹ̀rí òtítọ́.

Wọn òtítọ́, ìwúlò, olùgbọ́ àti ìpalára. Bí ọ̀rọ̀ bá ń dáàbò bo, sọ ó pẹ̀lú òdodo àti ààlà; ìfẹ́-mọ̀ tàbí gbígbòòrò kò dá pínpín láre.

Ìbẹ̀rù àti ìbínú ń fa àkíyèsí, wọ́n sì lè mú ẹ̀sùn dà bí ohun pàjáwìrì, ṣùgbọ́n wọn kò fi òtítọ́ tàbí irọ́ hàn.

Ṣíṣe ènìyàn ní ọ̀tá lè sọ ẹjọ́ tó tọ́ di àìṣòdodo. 5:8 béèrè òdodo láìka ọ̀tá sí; 16:125 béèrè ọgbọ́n àti ìjíròrò tó dára jù.

òǹkọ̀wé yà ìyàtọ̀ tó ń wá òtítọ́ sí ẹgbẹ́kegbe apanirun. Ẹjọ́ tó tọ́ nílò ìdí tí a lè dán wò àti èdè òdodo, láìfi ewu gidi tàbí àríwísí tó yẹ pamọ́.

Ọ̀wọ̀ kò túmọ̀ sí gbígbà láìṣàyẹ̀wò. 17:36 fọwọ́ sí ṣíṣàyẹ̀wò orísun, ìdí àti ààlà ẹ̀sùn àṣẹ ẹ̀sìn.

16:125 béèrè ìjíròrò tó dára jù; 39:18 yin fífetí sílẹ̀ àti títẹ̀lé ohun tó dára jù. Ṣàyẹ̀wò ẹ̀sùn, má ṣe ba iyì ẹni jẹ́.

òǹkọ̀wé yà wíwá òtítọ́ sí ẹgbẹ́kegbe. Oyè kò fi òtítọ́ múlẹ̀; ìbéèrè ṣiṣi náà kò fi irọ́ ẹ̀sùn múlẹ̀.

Gẹ́gẹ́ bí ìtọ́sọ́nà tó wúlò, a lè yà wọn sọ́tọ̀ báyìí: Ìmọ̀ dúró lórí ìdí tí a ti ṣàyẹ̀wò dáadáa. Ìrònú àfojúsùn lè ṣeé ṣe, ṣùgbọ́n a kò tíì fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Àsọjáde lasan ni ohun tí a sọ láìfi ẹ̀rí tó ń gbé e dúró hàn.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 49:6 pàṣẹ pé kí a ṣàyẹ̀wò ìròyìn láti orísun tí kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé kí a tó gbé ìgbésẹ̀ lórí rẹ̀. Qur'an 17:36 kìlọ̀ fún lílépa ohun kan láìní ìmọ̀, ó sì so ohun tí a rí àti ohun tí a lóye pọ̀ mọ́ ojuse.

Ìrònú òde òní: Béèrè pé: Kí ni a ṣàkíyèsí tàbí fìdí múlẹ̀, kí ni a fa jáde láti inú rẹ̀, kí ni a sì sọ lásán? Ìpín mẹ́ta yìí jẹ́ ìtọ́sọ́nà ìṣàtúnṣe òde òní; àwọn ẹsẹ̀ méjèèjì kò gbé gbogbo ẹ̀kọ́ nípa ìmọ̀ kalẹ̀, àìdájú tí a samisi pẹ̀lú ìṣọ́ra sì ṣì jẹ́ àìdájú.

Ìgbàgbọ́ kò ní láti bẹ̀rù ìwádìí sáyẹ́ǹsì olóòótọ́: ó lè fúnni níṣìírí láti kíyè sí ohun pẹ̀lú ìfarabalẹ̀, nígbà tí àwọn ọ̀nà sáyẹ́ǹsì ń ṣàyẹ̀wò àwọn ìbéèrè tó ṣeé dánwò pẹ̀lú ẹ̀rí.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 3:190–191 so ríronú nípa àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ pọ̀ mọ́ rírántí Ọlọ́run. Kùránì 29:20 pè àwọn ènìyàn láti rìn káàkiri ilẹ̀ kí wọ́n sì wo bí ìṣẹ̀dá ṣe bẹ̀rẹ̀. Orísun ìtàn-ayé òǹkọ̀wé tún ṣàkọsílẹ̀ àbá ẹ̀kọ́ Medresetü’z-Zehra rẹ̀, tí ète rẹ̀ jẹ́ láti mú ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn àti sáyẹ́ǹsì òde òní jọ.

Ìlò ní àkókò òde òní: Ìgbàgbọ́ lè ṣí àwọn ìbéèrè nípa ìtumọ̀ àti ojúṣe láì rọ́pò ìwọ̀n tàbí àyẹ̀wò sáyẹ́ǹsì; ìwádìí lè ṣàyẹ̀wò àwọn ìlànà àdáyébá láì fi bẹ́ẹ̀ dá gbogbo ìbéèrè ìtumọ̀ parí. Àwọn ẹsẹ náà kì í ṣe ìwé ìtọ́sọ́nà ọ̀nà sáyẹ́ǹsì, àbá ẹ̀kọ́ òǹkọ̀wé kò sì jẹ́ ẹ̀rí fún ẹ̀sùn sáyẹ́ǹsì kan pàtó tàbí pé ìbáṣepọ̀ náà kò ní ìtakora nínú gbogbo ọ̀ràn.

Kọ́kọ́ béèrè bóyá ohun tí a sọ náà ṣe kedere, bóyá a sì lè dán an wò ní ìlànà. Lẹ́yìn náà, ṣàyẹ̀wò irú ìwífún tí a kó jọ àti bóyá ìwọ̀n, àpẹẹrẹ, ìfiwéra àti ètò ìwádìí bá ìbéèrè náà mu. Wo bóyá a ṣí àwọn orísun àṣìṣe, àìdánilójú, àwọn àlàyé míì àti ààlà ibi tí a ti lè fi àbájáde náà kàn sí hàn.

Àbájáde kan ṣoṣo kì í sábà jẹ́ gbogbo àwòrán. Ìgbẹ́kẹ̀lé ń pọ̀ sí i nígbà tí àwọn ọ̀nà bá hàn gbangba tó bẹ́ẹ̀ tí a lè yẹ̀ wọ́n wò, tí àwọn ìwádìí olómìnira bá rí àbájáde tó jọra, tí ohun tí a sọ sì bá gbogbo àkójọpọ̀ ẹ̀rí mu. Ó yẹ kí a ṣèwádìí àwọn àbájáde tó yàtọ̀ dípò kí a pa wọ́n tì.

Kódà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó lágbára kò dájú ní ọgọ́rùn-ún, ó sì ṣí sí àtúnṣe. Àyẹ̀wò láti ọwọ́ àwọn amòye tàbí àtẹ̀jáde kan ṣoṣo kò ṣe ìdánilójú òtítọ́, a kò sì lè tún gbogbo ìwádìí ṣe lọ́nà kan náà ní gbogbo ẹ̀ka. Nítorí náà, a yẹ kí a sọ agbára, ibi tí ẹ̀rí dé àti àìdánilójú rẹ̀ papọ̀.

Kọ́kọ́ ṣàyẹ̀wò bóyá ọ̀rọ̀ gangan, orísun àti àyíká ọ̀rọ̀ tí a fa yọ náà jẹ́ èyí tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 49:6 pàṣẹ pé kí a ṣàyẹ̀wò ìròyìn láti orísun tí kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, kí a má bàa ṣe ènìyàn ní ibi láìmọ̀. Qur'an 17:36 kìlọ̀ fún lílépa àsọjáde láìní ìmọ̀.

Ìlò òde òní: Wá ibi tí ọ̀rọ̀ náà ti wá ní ìpilẹ̀ṣẹ̀, fi ọ̀rọ̀ náà wéra, kí o sì ka àwọn ìpínrọ̀ tó yí i ká. Ya ìtumọ̀ èdè, àlàyé àti ọ̀rọ̀ gangan tí a fa yọ sọ́tọ̀. Àwòrán tó ní orúkọ ẹni olókìkí kò tó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí. Bí orísun bá ṣì ṣókùnkùn, má ṣe pín ọ̀rọ̀ náà gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀.

Èrò ẹlòmíràn lè mú wa sún mọ́ òtítọ́ bí a kò bá wo o gẹ́gẹ́ bí ìkọlù nìkan, ṣùgbọ́n tí a bá ṣàyẹ̀wò ìdí rẹ̀ ní òtítọ́.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 16:125 béèrè fún ọgbọ́n, ìmọ̀ràn rere àti ọ̀nà ìjíròrò tó dára jù. òǹkọ̀wé ya ìyàtọ̀ tó dojú kọ òtítọ́ sọ́tọ̀ sí ìfarahàn ẹgbẹ́ onímọtara-ẹni-nìkan tó ń ṣe atilẹyin fún àìṣòdodo, tó sì ń sọ àríyànjiyàn di ìṣọ̀tá.

Ìrònú òde òní: Àríyànjiyàn mìíràn lè fi apá kan tí a foju kọ hàn, mú àṣìṣe hàn tàbí mú ìdí tiwa lágbára síi. Àwọn orísun náà kò pe gbogbo èrò tó yàtọ̀ ní òtítọ́, wọn kò sì ní kí a fi ìdánilójú tó ní ìdí tàbí ààlà tó yẹ sílẹ̀.

Ìrẹ̀lẹ̀ ọgbọ́n túmọ̀ sí yíya ohun tí a mọ̀, ohun tí a fojú inú wò, àti ohun tí ó ṣì nílò àyẹ̀wò sọ́tọ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 49:6 pàṣẹ pé kí a ṣàyẹ̀wò ìròyìn kí ìṣe láìmọ̀ má bàa fa ìpalára. Qur'an 17:36 kìlọ̀ fún lílépa àsọjáde láìní ìmọ̀, ó sì so ohun tí a rí àti ohun tí a lóye pọ̀ mọ́ ojuse.

Ìlò òde òní: Ní àkókò ìdáhùn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, èyí túmọ̀ sí ṣíṣàyẹ̀wò orísun àti àyíká ọ̀rọ̀, fífi àìdájú hàn, àti dídúró de ìdájọ́ bí ó bá yẹ. Àwọn ẹsẹ̀ náà kò fún wa ní gbogbo ìlànà ìmúdájú òde òní, wọn kò sì sọ yíyára tàbí fífi ìgboyà hàn di ẹ̀rí òtítọ́.

Mímọ ààlà ẹ̀rí ẹni jẹ́ apá kan ìmọ̀. 17:36 kìlọ̀ lòdì sí ẹ̀sùn láìsí ìmọ̀.

“Mi ò mọ̀” tọ́ nígbà tí dátà kò tó, àìdánilójú wà tàbí ọ̀pọ̀ àlàyé ṣeé ṣe. Ìgbẹ́kẹ̀lé ń pọ̀ sí nípa ìdánwò àti ìmúrasílẹ̀ láti tún ṣe.

Ìjẹ́wọ́ náà kò dá ìwádìí dúró: sọ ohun tá a mọ̀, ohun tí kò dájú àti ohun tí a gbọdọ̀ dán wò. Ó dènà ìdánilójú èké, kò sì rọ́pò ìwádìí.

Bí àwọn amòye bá yàtọ̀, má ka ohùn nìkan. Ṣàyẹ̀wò ìbéèrè, dátà, ìwọ̀n, àpẹẹrẹ, ìfiwéra àti ètò ìwádìí.

Ọ̀nà gbangba, àṣìṣe àti àìdánilójú tí a sọ, ìbámu olómìnira àti gbogbo ẹ̀rí ń mú ìgbẹ́kẹ̀lé tó ṣì ṣeé túnṣe pọ̀.

39:18 yin fífetí sílẹ̀ àti títẹ̀lé ohun tó dára jù. Fi ìdí, ọgbọ́n iṣẹ́ àti ààlà wéra; àwọn orísun kò fún ní ìwọ̀n gbogbo tàbí ìdájọ́ ìjà kan.

Yíyí èrò padà pẹ̀lú ìdí fi òtítọ́ ṣáájú agídí. 39:18 yin títẹ̀lé ohun tó dára jù.

Sáyẹ́ǹsì ń tẹ̀síwájú nípa ìdánwò, àlàyé tó ń díje àti àtúnṣe awoṣe; ṣíṣeé túnṣe jẹ́ agbára.

Kì í ṣe gbogbo ìyípadà ló bọ́gbọ́n mu: ó nílò ẹ̀rí tàbí ìdí tó dára jù. Àtúnṣe gbangba jẹ́ ojúṣe; titẹ̀, àṣà tàbí ìrọ̀rùn kò tó.

Bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Bismillah túmọ̀ sí pé a kò ṣe bí ẹni pé a tó ara wa, ṣùgbọ́n a mọ̀ pé a nílò ìrànlọ́wọ́ Ọlọ́run.

Ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Nínú Ọ̀rọ̀ Kìíní, òǹkọ̀wé pe Bismillah ní ìbẹ̀rẹ̀ gbogbo ohun rere, ó sì fi hàn gẹ́gẹ́ bí ìrántí Ọlọ́run. Gbólóhùn náà ń darí iṣẹ́ rere sí Ọlọ́run, ó sì ń rán wa létí pé agbára, àǹfààní àti àbájáde kò sí lọ́wọ́ wa pátápátá.

Èyí kò sọ Bismillah di ìdánilójú oníṣẹ́-idan fún àṣeyọrí, bẹ́ẹ̀ ni apá yìí kò pinnu bóyá gbogbo ìṣe bá òfin mu. Gbólóhùn ẹ̀sìn kò lè sọ ìwà àìtọ́ di ohun rere: ọ̀nà tí a fẹ́ gbà fúnra rẹ̀ gbọ́dọ̀ dára, kí ó sì ní ojúṣe.

Àdúrà lè yí ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Ọlọ́run, ìdarí inú àti agbára láti gbé ìgbésẹ̀ padà, bí ipò tó nira tilẹ̀ kò parí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ìpìlẹ̀ Qur'an: Qur'an 20:14 so àdúrà pọ̀ mọ́ rírántí Ọlọ́run. Qur'an 2:186 sọ nípa bí Ọlọ́run ṣe sún mọ́ wa àti bí Ó ṣe ń dá ẹni tó ń pè É lóhùn; ṣùgbọ́n ẹsẹ̀ náà kò sọ pé gbogbo àbájáde tí a fẹ́ yóò ṣẹlẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Nínú Ọ̀rọ̀ Kẹtàlélógún, ó tẹnumọ́ pé gbígbẹ́kẹ̀lé Ọlọ́run kò túmọ̀ sí kí a fi ọ̀nà tó yẹ sílẹ̀. Ó ṣàpèjúwe ìsapá pẹ̀lú àwọn ọ̀nà wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí irú àdúrà nípa ìṣe. Àdúrà àti ìṣe kì í ṣe ọ̀tá ara wọn. Ìwòye yìí kò rọ́pò ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn, ti ọpọlọ tàbí ti iṣe, kò sì ṣe ìdánilójú àṣeyọrí pàtó.

Qur'an kò fi ìrònú àti wíwá ìdánilójú ọkàn sí ọ̀tá ara wọn. Ẹsẹ̀ pàtó kan fi ìgbàgbọ́ tí a jẹ́wọ́, ìbéèrè olóòótọ́ àti wíwá ìfọ̀kànbalẹ̀ inú hàn nínú ìjíròrò kan náà.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Nínú Qur'an 2:260, Ibrahim béèrè bí Ọlọ́run ṣe ń sọ àwọn òkú di alààyè. Ó fìdí ìgbàgbọ́ rẹ̀ múlẹ̀, ó sì tún ṣàlàyé pé ọkàn rẹ̀ ń wá ìfọ̀kànbalẹ̀.

Ìrònú òde òní: Ẹsẹ̀ náà jẹ́ kí a má ṣe ka ìbéèrè tó ṣe pàtàkì sí pípàdánù ìgbàgbọ́ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Síbẹ̀, kò dáhùn gbogbo ìbéèrè nípa ọgbọ́n àti ọkàn, kò fi gbogbo iyèméjì dọ́gba pẹ̀lú ìbéèrè Ibrahim, kò sì ṣèlérí ìrírí tàbí ìmúdájú kan náà fún ẹnikẹ́ni.

Òtítọ́ ọkàn túmọ̀ sí fífi iṣẹ́ ẹ̀sìn tọ Ọlọ́run lọ́kàn-àyà, dípò wíwá ìyìn lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn lásán.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur’an 98:5 pè fún ìjọsìn Ọlọ́run pẹ̀lú òtítọ́ ọkàn. Qur’an 107:4–6 ṣàríwísí àwọn tí wọn kò fiyè sí àdúrà wọn, tí wọn sì ń ṣe é fún ìfihàn.

Síbẹ̀, a kò lè mọ̀ dájú láti òde bóyá ìṣe kan jẹ́ ti òtítọ́ ọkàn. Ṣíṣe ohun ní gbangba kò fi àgàbàgebè hàn, bẹ́ẹ̀ ni ṣíṣe é ní ìkọ̀kọ̀ kò fi òtítọ́ ọkàn hàn. Ìbéèrè tó lè ràn wá lọ́wọ́ láti yẹ ara wa wò ni pé: ṣé a ṣì máa ṣe rere náà bí ẹnikẹ́ni kò bá mọ̀? Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò fún wa láṣẹ láti dá èrò inú tí ó farapamọ́ ti ẹlòmíràn lẹ́jọ́.

Ọpẹ́ lè ṣí ojú wa sí ohun rere tí a ti rí gbà láìkọ̀ pé ìrora, àdánù tàbí àìṣòdodo kò sí.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur’an 14:7 so ọpẹ́ pọ̀ mọ́ ìbísí tí Ọlọ́run ṣèlérí. Qur’an 2:155 tún mẹ́nuba ìbẹ̀rù, ebi àti àdánù ní kedere lára àwọn ìrírí ìdánwò. Nítorí náà, ọpẹ́ àti ẹkún nítorí ìjìyà gidi kò pọn dandan kí wọn tako ara wọn.

A kò gbọ́dọ̀ túmọ̀ ìbísí tí a ṣèlérí náà ní ìfẹ́ ara wa sí èrè ohun-ìní tí ó dájú. A kò gbọ́dọ̀ fi ẹsẹ̀ yìí fi agbára mú ẹnikẹ́ni láti fi ìbànújẹ́ rẹ̀ pamọ́. Ìṣe òtítọ́ lè jẹ́ kí a mọrírì àwọn ẹ̀bùn pàtó, ká sì tún gba ìrora náà, ká sì gba ìrànlọ́wọ́ tí a nílò.

Ìmọ̀ ẹ̀sìn di ojuse tí a ń gbé nígbà tí kò dúró sí ọ̀rọ̀ nìkan, ṣùgbọ́n tí ó bá so òye tí a ti ṣàyẹ̀wò pọ̀ mọ́ ìṣe pẹ̀lú ojuse.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 17:36 kìlọ̀ fún lílépa àsọjáde láìní ìmọ̀, ó sì so gbígbọ́, rírí àti òye pọ̀ mọ́ ojuse. Nínú Qur'an 31:17, Luqman gba ọmọ rẹ̀ nímọ̀ràn lórí àdúrà, ìṣe rere, dídènà àìṣòdodo àti sùúrù.

Ìrònú òde òní: Èyí lè túmọ̀ sí ṣíṣàyẹ̀wò ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn kí a tó pín un, àti bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú òdodo, sùúrù àti jíjẹ́ ẹni tí a lè gbẹ́kẹ̀lé nínú ìwà tiwa. Àwọn ẹsẹ̀ náà kò gbé gbogbo ipele ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn kalẹ̀, wọn kò ṣe ìdánilójú àbájáde, wọn kò sì fún wa láṣẹ láti dájọ́ ìgbàgbọ́ ẹni pàtó.

Rárá. Bí ìjọsìn bá di ohun tí a ń ṣe déédéé tí a sì mọ̀ dáadáa, ìyẹn nìkan kò fi hàn pé ó ti pàdánù ìtumọ̀. Kùránì sọ pé rírántí Ọlọ́run jẹ́ ọ̀kan nínú ète àdúrà, ó sì béèrè ìjọsìn pẹ̀lú òtítọ́ inú.

Ohun tí a bá ni àìfiyèsí àti ìfihàn ara, kì í ṣe àtúnṣe ìṣe fúnra rẹ̀. Ohun pàtàkì ni bóyá ìrántí àti òtítọ́ inú ṣì wà tàbí a tún wọn ṣe.

Gẹ́gẹ́ bí ìlò, ènìyàn lè dúró díẹ̀ kí ìjọsìn tó bẹ̀rẹ̀, tún ète inú ṣe, kí ó sì ronú lórí àwọn ọ̀rọ̀ kan. Ìtọ́sọ́nà láti inú àwọn ìlànà wọ̀nyí ni, kì í ṣe ìdánilójú ìmọ̀lára tàbí èsì kan.

Ìtọ́jú òtítọ́ inú yẹ: Kùránì béèrè ìjọsìn pẹ̀lú òtítọ́ inú, ó sì kìlọ̀ lòdì sí ìfihàn ara. Ṣùgbọ́n ìkìlọ̀ yìí kò túmọ̀ sí pé gbogbo iṣẹ́ rere tí a rí kò ní òtítọ́ inú.

Kùránì tún pè sí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú rere. Bí a ṣe lè lóye wa ní àṣìṣe tàbí kí ète wa dàpọ̀ kì í ṣe ẹ̀rí pé a gbọ́dọ̀ fi rere sílẹ̀.

Ní ìlò, ènìyàn lè yẹ ète rẹ̀ wò, yẹra fún fífi ara hàn láìnídí, kí ó sì ṣe rere. Èyí kò fúnni ní ẹ̀tọ́ láti dá ète ìkọ̀kọ̀ àwọn míì lẹ́jọ́.

Mímọ̀ ẹ̀tọ́ àwọn míì ń sọ àwọn yíyan kékeré di ọ̀ràn ìdájọ́ òdodo. Kùránì pàṣẹ ìwọ̀n kíkún àti ìwọ̀n tó tọ́, ó sì kọ̀ láti dín ohun tí ó jẹ́ ti ènìyàn kù.

Kì í ṣe ohun-ìní nìkan: ọ̀rọ̀ tó tọ́ ń dáàbò bo ìbáṣepọ̀, ṣùgbọ́n ìfura, amí àti òfófó ń kọjá ààlà. Òtítọ́ àti iyì gbọdọ̀ ṣe pàtàkì lojoojúmọ́.

Ìdánwò ìlò ni: ṣé yíyan mi ń ṣe ẹnikan níbi, ń pa á lẹ́nu mọ́ tàbí ń dá a lẹ́jọ́ láìní ìmọ̀, àti ṣé màá pe e ní òdodo bí ó bá lòdì sí ire mi? Àwọn ìlànà wọ̀nyí kò rọ́pò gbogbo ètò òfin tàbí ìdájọ́ ẹjọ́ kan.

Ọ̀dọ́ kan lè rí ohun tó dì í mú nínú láìfi iye ara rẹ̀ wé iye 'likes' tó ń yí padà. Bí ènìyàn ṣe hàn jẹ́ ìwọ̀n pẹpẹ kan, kì í ṣe ìwọ̀n iyì ènìyàn.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 17:70 ṣàpèjúwe àwọn ọmọ Adam gẹ́gẹ́ bí ẹni tí Ọlọ́run fi iyì fún. Ẹsẹ̀ náà kò so iyì yìí mọ́ àṣeyọrí, iye àwọn tó rí wa, tàbí ìtẹ́wọ́gbà gbogbo ènìyàn.

Ìrònú òde òní: Ó lè ṣèrànwọ́ láti fi èsì àwọn ènìyàn sí ipò rẹ̀, láti ní àkókò tí kò sí ìfipámú pẹpẹ, àti láti tọ́jú ìbáṣepọ̀ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé níta àwọn nọ́ńbà gbangba. Ẹsẹ̀ náà kì í ṣe ìwádìí ọpọlọ nípa ìkànnì àjọṣepọ̀, kò ṣe àyẹ̀wò ìdààmú, kò sì ṣèlérí pé àìdájú yóò parí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Jíjẹ́ apá kan kò ní láti túmọ̀ sí fífi iyì, ìdánilójú tàbí ojúṣe ara ẹni sílẹ̀. Àwùjọ tó ní ìlera lè gba ìyàtọ̀ láyè láì mú kí ìtẹ́wọ́gbà sinmi lórí kí ẹni kọ ara rẹ̀.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 49:13 ṣàpèjúwe aráyé gẹ́gẹ́ bí àwọn orílẹ̀-èdè àti àwùjọ kí wọ́n lè mọ ara wọn, kò sì fi ẹgbẹ́ tí ẹni wà ṣe òṣùwọ̀n iye rẹ̀. Kùránì 17:70 fìdí iyì ìpilẹ̀ àwọn ọmọ Ádámù múlẹ̀.

Ìrònú ti òde òní: Nítorí náà, jíjẹ́ apá kan lè ní nínú mímú ìbáṣepọ̀ àti ojúṣe àpapọ̀ ró, nígbà tí ẹni ń sọ bẹ́ẹ̀ kọ́ pẹ̀lú ọ̀wọ̀ bí ìfarawé bá ń béèrè ìwà àìtọ́ tàbí kí ẹni kẹ́gàn ara rẹ̀. Àwọn ẹsẹ yìí kò pèsè ẹ̀kọ́ ìdánimọ̀ òde òní tí ó pé, wọn kò sì pinnu ẹgbẹ́ tàbí ìbáṣepọ̀ wo ló ní ààbò nínú ọ̀ràn kan pàtó.

Òmìnira ju títẹ̀lé gbogbo ìfẹ́ ojú-ẹsẹ̀ lọ. Ó tún ní agbára láti ṣàyẹ̀wò àwọn ìdí, láti kó ara ẹni níjàánu àti láti gba ojúṣe fún àbájáde.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur’an 79:40–41 so dídènà ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ àìtọ́ pọ̀ mọ́ jíjíhìn níwájú Ọlọ́run. Qur’an 39:18 yin àwọn tí wọn ń fetí sílẹ̀ dáadáa, tí wọn sì ń tẹ̀lé ohun tí ó dára jù.

Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò pèsè ẹ̀kọ́ òde-òní tó pé nípa òmìnira ara ẹni tàbí ti òṣèlú. Síbẹ̀, wọn lè darí wa sí ìdájọ́ tó kì í fo iyì àti ẹ̀tọ́ àwọn ẹlòmíràn ré. Ojúṣe kò pa òmìnira rẹ́; ó ń dáàbò bo òmìnira kí ó má bàa di ṣíṣe ohunkóhun láìní ìlànà.

A kò gbọdọ̀ hùwà sí ìtọ́sọ́nà ẹ̀sìn bí ẹni pé ènìyàn kan lè ṣàkóso ìgbàgbọ́ ẹlòmíràn. Ìmọ̀ràn àti àpẹẹrẹ yàtọ̀ sí ìfipámú.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 28:56 bá Anábì sọ̀rọ̀, ó sì fi ìtọ́sọ́nà ìkẹyìn sí ọwọ́ Ọlọ́run, kì í ṣe sábẹ́ ìṣàkóso ènìyàn lórí àwọn ẹni tí wọ́n fẹ́ràn. Qur'an 17:70 sọ pé Ọlọ́run fi iyì fún àwọn ọmọ Adam.

Ìrònú òde òní: Nígbà ìfipámú ẹ̀sìn, ó lè yẹ kí ènìyàn sọ ààlà tirẹ̀ ní kedere. Níbi ìhalẹ̀ tàbí ìwà ipá, ààbò ni ó kọ́kọ́; bí ó bá ṣeé ṣe, bá ẹni tí o fọkàn tán tàbí ilé iṣẹ́ amọ̀ja tó yẹ sọ̀rọ̀. Lílo èyí fún ẹbí àti àwọn ọ̀rẹ́ jẹ́ ìpinnu òde òní; àwọn ẹsẹ̀ náà kò yanjú ìjà ẹbí pàtó, wọn kò sì rọ́pò ìrànlọ́wọ́ ààbò, ìmọ̀ràn tàbí òfin.

Lára àwọn ọ̀nà ààbò lòdì sí ìtanràn agbawèrèmẹ́sìn àti àwòrán ọ̀tá tó rọrùn ni: ṣíṣàyẹ̀wò àsọjáde, láìkẹ́gàn gbogbo ẹgbẹ́ ènìyàn, àti láìfi jíjẹ́ ti ẹgbẹ́ ga ju òtítọ́ àti òdodo lọ.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 49:6 béèrè fún ṣíṣàyẹ̀wò ìròyìn, Qur'an 17:36 kìlọ̀ lórí àsọjáde láìní ìmọ̀, Qur'an 5:8 sì béèrè fún òdodo láìka ìṣọ̀tá sí. òǹkọ̀wé ṣàlàyé bí ìfarahàn ẹgbẹ́ onímọtara-ẹni-nìkan ṣe lè ṣe atilẹyin fún àìṣòdodo, kí ó sì sọ ìyàtọ̀ di àríyànjiyàn ọ̀tá.

Ìlò òde òní: Ìbáṣepọ̀ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, ìbéèrè tó ṣí sílẹ̀, ṣíṣàyẹ̀wò orísun àti títako dídá gbogbo ẹgbẹ́ lẹ́bi lè ṣèrànwọ́. Àwọn orísun yìí kò ṣe àyẹ̀wò ẹni pàtó, wọn kò ṣe ìdánilójú ààbò, wọn kò sì rọ́pò ìrànlọ́wọ́ amọ̀ja nípa ẹ̀kọ́, ọpọlọ tàbí ààbò níbi ewu pàtó.

Ìwà ìmẹ̀tọ́mọ̀wà àti iyì kò béèrè kíkórìíra ara tàbí kí a sẹ́ ìmọ̀lára. A lè dáàbò bo ara, kí a sì tọ́jú rẹ̀, a tún lè mọ ìmọ̀lára wa láì jẹ́ kí gbogbo ìfẹ́ àìròtẹ́lẹ̀ máa ṣàkóso ìṣe wa.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 7:26 ṣàpèjúwe aṣọ gẹ́gẹ́ bí ìbòrí àti ohun ọ̀ṣọ́, ó sì gbé ìmọ̀lára Ọlọ́run nínú ọkàn ga ju u lọ. Kùránì 17:70 fìdí iyì àwọn ọmọ Ádámù múlẹ̀. Nínú Kùránì 12:86, Yákọ́bù gbé ìbànújẹ́ àti ẹ̀dùn ọkàn rẹ̀ wá síwájú Ọlọ́run dípò kí ó ka wọn sí asán.

Ìrònú ti òde òní: Nítorí náà, ọ̀nà tó ní iyì lè darapọ̀ ààbò, ìwọ̀ntúnwọ̀nsì àti fífi òtítọ́ kíyè sí ìmọ̀lára. Àwọn ẹsẹ yìí kò ṣe òfin aṣọ tó pé, wọn kò rẹ ara ènìyàn sílẹ̀, wọn kò sì pèsè àyẹ̀wò ọpọlọ. A kò gbọ́dọ̀ lò wọ́n láti dójú ti ènìyàn nítorí ara tàbí ìmọ̀lára wọn.

Iye ènìyàn kì í ṣe àmì ẹ̀kọ́, ìṣẹ́gun tàbí ètò tó ṣàṣeyọrí. Kùránì ṣàpèjúwe àwọn ọmọ Ádámù gẹ́gẹ́ bí ẹni tí a fi iyì fún; àṣeyọrí tí a rí kì í ṣẹ̀ṣẹ̀ fún wọn ní iyì yìí.

Àdánù àti ìkùnà lè jẹ́ ìdánwò, ṣùgbọ́n Kùránì kò fi èyí ṣàlàyé ìdí tí ẹni kan fi kùnà, bẹ́ẹ̀ ni kò gbà láti pè é ní ìyà. Lẹ́yìn àṣìṣe ara ẹni pàápàá, ìrẹ̀wẹ̀sì nípa àánú Ọlọ́run kì í ṣe ọ̀nà tí a béèrè.

Ní ìlò, ènìyàn lè sọ ohun tó kùnà láìdá gbogbo ara rẹ̀ lẹ́jọ́: yẹ̀ ẹ́ wò, gba ojúṣe bí ó bá yẹ, kí ó sì yan ìgbésẹ̀ tó ṣeé dé. Èyí kò ṣe ìdánilójú àṣeyọrí kíákíá tàbí ìtura lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ẹni tí a ṣe sí láìdájọ́ òdodo kò ní láti dákẹ́. Kùránì fún ẹni tí a ṣe ní ibi ní ààyè láti sọ̀rọ̀; béèrè fún ìrànlọ́wọ́ kò tako iyì rẹ̀.

A kò gbọdọ̀ lo ìdènà ìfura, amí àti òfófó sí ẹni tí a ṣe ní ibi: orísun tí a ṣàyẹ̀wò ṣàlàyé pé wíwá ààbò, béèrè ìrànlọ́wọ́, jíjabọ́ ìpalára àti ẹ̀rí òtítọ́ kò jẹ́ èèwọ̀.

Gẹ́gẹ́ bí ìlò ààbò òde òní, ọ̀dọ́ lè lọ sí àgbà tó ṣeé gbẹ́kẹ̀ lé tàbí ilé-iṣẹ́ tó ní ojúṣe, kí ó sọ òtítọ́ ohun tó ṣẹlẹ̀. Èyí kò gba ẹ̀sùn èké tàbí ìgbẹ̀san gbangba láyè, kò sì rọ́pò ìmọ̀ràn ààbò tàbí òfin fún ọ̀ràn pàtó.

A lè lóye ẹ̀bùn àti àǹfààní tó yàtọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìdánwò tí a fi léni lọ́wọ́, kì í ṣe ọ̀nà sí ipo nìkan. Nítorí náà, ẹ̀bùn nìkan kò pinnu ọ̀nà tó tọ́.

Kùránì yin àwọn tó ń fetí sílẹ̀ tí wọ́n sì ń tẹ̀lé ohun tó dára jù, ó kìlọ̀ lòdì sí ìpinnu láìní ìmọ̀, ó sì so ojúṣe mọ́ agbára ènìyàn. Yíyan tó dára ń wo ìmọ̀, ẹ̀rí-ọkàn àti ààlà gidi.

Ní ìlò, ọ̀dọ́ lè kọ ẹ̀bùn, iye àti ojúṣe rẹ̀ sílẹ̀ lọ́tọ̀, fetí sí ìmọ̀ràn tó ṣeé gbẹ́kẹ̀ lé, kí ó sì dán ìgbésẹ̀ kékeré tó ṣeé tún yẹ̀ wò. Èyí jẹ́ ìlò òde òní, kì í ṣe ìdánilójú àṣeyọrí láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run tàbí gbogbo ẹ̀kọ́ yíyan iṣẹ́.

Ìgbàgbọ́ lè fún ẹni tó ń ṣọ̀fọ̀ ní ìrètí àti èdè láti fi kéde ìbànújẹ́ rẹ̀; ṣùgbọ́n kò yẹ kí ó fi àlàyé tó yára lé e lórí.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 2:155 mẹ́nu kan àdánù ẹ̀mí ní kedere lára àwọn ìdánwò tí ènìyàn ń dojú kọ, ó sì ń fún àwọn onísùúrù ní ìtùnú. Qur'an 2:286 so ojuse pọ̀ mọ́ ohun tí ènìyàn lè gbé, ó sì ní àwọn àdúrà fún àánú àti ìrọ̀rùn.

Ìrònú òde òní: Àwọn ẹsẹ̀ wọ̀nyí jẹ́ kí a fọwọ́ sí ọ̀fọ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tó ṣe pàtàkì, kí a dúró ti ara wa, kí a sì gba ìrànlọ́wọ́. Wọn kò ṣàlàyé ìdí tí ẹni pàtó yẹn fi kú, wọn kò dá ẹni tó kú lẹ́jọ́, wọn kò sì ṣèlérí pé ìrora yóò parí kíákíá. Nígbà míì, wíwà níbẹ̀ pẹ̀lú àánú jẹ́ òtítọ́ ju ìdáhùn tí a ti pèsè sílẹ̀ lọ.

Àìsàn kì í ṣe ẹ̀rí ìjìyà tàbí ẹ̀bi ara ẹni. Ó kọ́kọ́ jẹ́ ìnira gidi tí ó nílò àbójútó, ìtọ́jú tó yẹ àti ààyè fún ẹkún olóòótọ́.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 21:83–84 sọ bí wòlíì Ayyub ṣe mẹ́nuba ìpọ́njú tó le, ké pe àánú Ọlọ́run, tí ó sì rí ìtura gbà. Kùránì 2:155 ka ìbẹ̀rù àti òfo mọ́ àwọn ìrírí ìdánwò. Kò sí èyíkéyìí nínú àwọn ẹsẹ̀ yìí tó fún wa láṣẹ láti parí pé àìsàn pàtó jẹ́ ẹ̀rí ẹ̀bi ara ẹni.

Àwọn ẹsẹ yìí kò ṣàlàyé ohun tó fa àìsàn kan pàtó, wọn kò sọ pé gbogbo àìsàn jẹ́ ìdánwò, wọn kò sì ṣèlérí ìwòsàn kánkán. Wọn kò lè rọ́pò àyẹ̀wò tàbí ìtọ́jú ìṣègùn. Ìtumọ̀ ẹ̀sìn kò gbọ́dọ̀ dá aláìsàn lẹ́bi tàbí dá a dúró kó má wá ìrànlọ́wọ́ lọ́dọ̀ amọ̀jọ̀gbọ́n.

Nítorí àlàyé bí ènìyàn ṣe kú kò parí ìbéèrè nípa ìtumọ̀ ìgbésí ayé àti ikú rẹ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an ṣàpèjúwe ìgbésí ayé àti ikú gẹ́gẹ́ bí ìdánwò ìṣe, ó sì pe Ọlọ́run ní alágbára àti aforíjì (67:2). Nínú Ọ̀rọ̀ Kejì, òǹkọ̀wé túmọ̀ ayé láti ojú onígbàgbọ́ gẹ́gẹ́ bí ibi ojuse, ìdánwò àti fífi ògo fún Ọlọ́run.

Ìrònú òde òní: Ìwòye yìí tún ń darí àfiyèsí sí bí a ṣe ń lo àkókò tó kù pẹ̀lú ara wa. Kò rọ́pò àlàyé ìṣègùn, kò sì ṣàlàyé ìdí tí ènìyàn pàtó fi kú ní àkókò pàtó.

Ìrètí kò fi dandan lé àyípadà tó yára. Ó lè wà nínú rírí ìgbésẹ̀ tó kàn tí a lè fara da.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 2:155 mẹ́nu kan ẹ̀rù àti àdánù ní kedere, ó sì ń fún àwọn tó fara dà á pẹ̀lú sùúrù ní ìtùnú. Qur'an 2:286 so ojuse pọ̀ mọ́ agbára ènìyàn, ó sì ní àwọn àdúrà fún àánú àti ìrọ̀rùn.

Ìrònú òde òní: Látinú èyí a lè mú ìwà kan jáde tó ka ìdààmú sí ohun pàtàkì, tó sì gba ìrànlọ́wọ́ láyè. Kò pọn dandan kí o dá gbogbo rẹ̀ gbé. Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò ṣèlérí ìmúdára tó yára, wọn kò sì túmọ̀ ìrora tirẹ̀ sí ìyà.

A kò gbọdọ̀ dín ìjìyà aláìṣẹ̀ kù tàbí kánjú pè é ní ìjìyà tí a lè ṣàlàyé. Àwọn orísun wọ̀nyí kò fún wa ní ìdí ìkọ̀kọ̀ tí ènìyàn kan pàtó fi ń jìyà.

Qur’an 2:155 darúkọ ìbẹ̀rù, ebi àti àdánù gẹ́gẹ́ bí ìrírí àdánwò, ó sì fún àwọn tó ní sùúrù ní ìrètí láìsọ ìdí ìjìyà ẹnì kọ̀ọ̀kan. Qur’an 7:156 sọ pé àánú Allah bo ohun gbogbo, nígbà tí Qur’an 4:135 fi ojúṣe lé ènìyàn láti dúró fún òdodo kódà sí ìfẹ́ ara wọn.

Nítorí náà àánú àti òdodo kò dúró gẹ́gẹ́ bí èrò lásán: a gbọdọ̀ ka ìjìyà sí ohun pàtàkì, dáàbò bo àwọn tí ó kan, kí a sì tako àìṣòdodo. Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò ṣe ìlérí ojútùú kíákíá, kò ṣàlàyé kádàrá ẹnì kan, wọn kò sì rọ́pò ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn, ọpọlọ, òfin tàbí ìṣe nígbà ewu tàbí ìpọ́njú líle.

Ìdánìkanwà kò kọ́kọ́ nílò àlàyé tí a ti parí; ó ń béèrè wíwà pẹ̀lú ẹni náà ní òtítọ́. Ìgbàgbọ́ lè rán wa létí ìsúnmọ́ Ọlọ́run, nígbà tí ìbákẹ́gbẹ́ ènìyàn ṣì jẹ́ ojúṣe gidi.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 50:16 sọ pé Ọlọ́run mọ ènìyàn àti ìsọ̀rọ̀ kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́ tó wà nínú ọkàn rẹ̀. Kùránì 4:36 so ìjọsìn pọ̀ mọ́ inú rere sí àwọn ẹbí, aládùúgbò tó súnmọ́ àti tó jìnnà, àwọn alábàákẹ́gbẹ́ àti àwọn aláìní.

Ìrònú ti òde òní: Fífetí síni, pípa ìbánisọ̀rọ̀ déédéé mọ́ àti wíwá ìrànlọ́wọ́ tó yẹ papọ̀ lè jẹ́ olóòótọ́ ju ọ̀rọ̀ ìtùnú kánkán lọ. Àwọn ẹsẹ náà kò ṣèlérí pé ìdánìkanwà yóò dópin láìpẹ́, ìsúnmọ́ Ọlọ́run kò sì rọ́pò ìrànlọ́wọ́ ènìyàn tàbí amọ̀jọ̀gbọ́n. Bí ewu kí ẹni pa ara rẹ̀ bá wà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, a gbọ́dọ̀ pe iṣẹ́ pàjáwìrì tàbí iṣẹ́ ìrànlọ́wọ́ ìṣòro lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ìgbàgbọ́ pé Ọlọ́run ń sọ àwọn òkú di alààyè ṣí ìrètí sílẹ̀ kọjá ikú; kò sì pọn dandan kí ó mú ẹ̀rù àdánù kúrò lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Nínú Qur'an 2:260, Ibrahim béèrè nípa mímú òkú padà wá sí ìyè yìí. Bí ó tilẹ̀ jẹ́rìí sí ìgbàgbọ́ rẹ̀, ó ń wá ìfọ̀kànbalẹ̀ fún ọkàn rẹ̀.

Ìrònú òde òní: Nítorí náà, a lè ronú nípa ìrètí àti ọkàn tí kò tíì balẹ̀ papọ̀. Síbẹ̀, ẹsẹ̀ yìí kò ṣàlàyé bí ìpàdé ara ẹni lẹ́yìn ikú yóò ṣe rí. Kò sì ní ìlérí pàtó nípa ẹni pàtó tó ti kú.

Nígbà tá a bá ń tù ẹni tó ń jìyà nínú, a kò gbọ́dọ̀ ṣàlàyé tàbí dá ìrora rẹ̀ lẹ́jọ́ nípa ẹ̀sìn. Kúránì mẹ́nu kan ìdánwò, ṣùgbọ́n kò sọ ìdí tí ẹni pàtó fi ń jìyà; ká yẹra fún “Ìjìyà Ọlọ́run ni dájúdájú.”

“Ó yẹ kí o lè fara dà á” kì í ṣe ìtùnú tó yẹ. 2:286 so ojúṣe mọ́ agbára, ṣùgbọ́n a kò gbọdọ̀ lò ó láti sẹ́ ìrora ọkàn; ní 12:86 Yakubu sọ ìbànújẹ rẹ̀ ní gbangba.

Ó dára ká sọ pẹ̀lẹ́: “Ó dùn mí pé o ń la èyí kọjá. O kò nílò láti dín ìrora rẹ kù níwájú mi. Báwo ni mo ṣe lè ràn ọ́ lọ́wọ́ báyìí?” Kò ṣèlérí ojútùú kíákíá, ṣùgbọ́n kò fi ẹni náà sílẹ̀ nikan.

Wíwá ìtọju kò tako fífi ọkàn tán Allah. Ayyub sọ ìpọ́njú rẹ̀ ó sì yí sí àánú Allah, ṣùgbọ́n ìtàn náà kò pinnu ohun tó fa àìsàn kan tàbí ṣèlérí ìwòsàn kíákíá.

Risale-i Nur pe lílo àwọn ọ̀nà tó yẹ ní àdúrà ìṣe. Tawakkul kì í ṣe fífi ìrànlọ́wọ́ sílẹ̀, bí kò ṣe ṣíṣe ojúṣe wa láìrò pé gbogbo àbájáde wà ní ọwọ́ wa.

Àyẹ̀wò dókítà, ìtọju tí a dábàá, àdúrà àti ìrètí lè jọ lọ. Àdúrà kò rọ́pò ìtọju amọ̀ja, ìtọju náà kò sì ṣe ẹ̀rí àbájáde pàtó.

Rírántí ikú ń rán wa létí pé àkókò àti yíyan ṣe pàtàkì. 67:2 so ìyè àti ikú mọ́ ìdánwò ẹni tó ṣe iṣẹ́ tó dára jù, ṣùgbọ́n kò ṣàlàyé ikú ẹni pàtó tàbí fàyè gba wa láti dá olóògbé lẹ́jọ́.

Risale-i Nur wo ayé gẹ́gẹ́ bí ibi ojúṣe, ìdánwò àti àmì tó ní ìtumọ̀. Ìparí ayé kò dín iye ìgbésí ayé kù; ó lè mú ohun pàtàkì hàn kí ó sì ru ìṣe rere.

28:77 so wíwá Ọ̀run mọ́ mímáṣe gbàgbé ìpín ayé àti ṣíṣe rere. Ojúṣe àti ayọ̀ ìgbésí ayé kò gbọdọ̀ tako ara wọn.

A kò lè fi iye wákàtí kan ṣoṣo dọ́gba ohun ìgbé-ayé, àǹfààní fún àwọn ẹlòmíràn àti ààlà ara ẹni. Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì tó ní ojuse gbọ́dọ̀ ka iṣẹ́, ohun tó wà nílẹ̀, ìlera àti agbára ẹnì kọ̀ọ̀kan sí.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 28:77 so wíwá Ọ̀run pọ̀ mọ́ kí ẹni má gbàgbé ìpín rẹ̀ nínú ayé yìí, ṣíṣe rere sí àwọn ẹlòmíràn àti kíkọ ìbàjẹ́. Kùránì 2:286 so ojúṣe pọ̀ mọ́ agbára ẹni.

Gẹ́gẹ́ bí lílò òde òní, èyí lè túmọ̀ sí ṣíṣiṣẹ́ ní òdodo àti ní ọ̀nà tó wúlò, fífi ààyè sílẹ̀ fún ìsinmi àti sísọ̀rọ̀ nípa iṣẹ́ tó pọ̀ jù ní kutukutu. Àwọn ẹsẹ yìí kò pèsè àwòṣe àkókò iṣẹ́, wọn kò sì rọ́pò òfin iṣẹ́ tàbí ìmọ̀ràn ìṣègùn. A kò gbọ́dọ̀ lo Kùránì 2:286 láti sẹ́ pé iṣẹ́ lè pọ̀ jù tàbí láti fi ipá mú ènìyàn rú ara rẹ̀bọ.

Ààlà ìwà rere tó kéré jù ni pé a kò gbọ́dọ̀ gba ọrọ̀ ẹlòmíràn lọ́nà àìṣòdodo, a kò sì gbọ́dọ̀ fi ẹ̀tàn tàbí ipá rọ́pò ìfọ̀kànbalẹ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur’an 2:188 kọ̀ fún jíjẹ ọrọ̀ lọ́nà àìtọ́ tàbí fífi àwọn aláṣẹ gba ọrọ̀ ẹlòmíràn pẹ̀lú ìmọ̀ọ́mọ̀. Qur’an 4:29 ya òwò tí a ṣe pẹ̀lú ìfọ̀kànbalẹ̀ ẹgbẹ́ méjèèjì sọ́tọ̀ sí èyí.

Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò pèsè àyẹ̀wò halal tó pé fún àwọn ọjà òde-òní tàbí fatwa fún ọ̀ràn kan pàtó. Ìfọ̀kànbalẹ̀ nìkan kò sọ gbogbo ìṣòwò di ti òdodo tàbí ti ààbò láìsí ohun mìíràn. Àwọn àdéhùn, èlé, àwọn ọjà ìnáwó tó díjú àti àríyànjiyàn lè nílò ìmọ̀ràn òfin àti ẹ̀sìn lọ́dọ̀ àwọn amòye.

A kò lè fi iye kan ṣoṣo ti ohun-ìní tó bá gbogbo ènìyàn mu ṣàlàyé ìgbésí ayé rere. Ohun tó ṣe pàtàkì ni bóyá a ń lo ohun-ìní pẹ̀lú ọgbọ́n tàbí bóyá ohun-ìní náà ti bẹ̀rẹ̀ sí í darí ìgbésí ayé.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur’an 25:67 ṣàpèjúwe ìnáwó tó yẹ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láàárín ìṣòfò àti ahun. Qur’an 102:1 kìlọ̀ pé ìdíje láti ní sí i lè di ohun tó ń pín ọkàn níyà.

Àwọn ẹsẹ̀ yìí kò dá gbogbo níní ohun-ìní, fífi pamọ́ tàbí àṣeyọrí ọrọ̀-ajé lẹ́bi, wọn kò sì gbé òṣì ga gẹ́gẹ́ bí ohun pípé. Wọn kò fi òpin tó ga jù sílẹ̀ fún gbogbo ènìyàn. Ìbéèrè tó mọ́kàn ni pé: ṣé ohun-ìní wa ń sin àìní gidi àti ojúṣe, tàbí ṣíṣe àfiwé ara wa pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn ń gba àkíyèsí, àkókò àti ohun àmúlò wa sí i?

Ọ̀rọ̀ ńlá ń mú ojuse wá sí àwọn ènìyàn tó wà nínú àìní. Àwọn ẹsẹ̀ tí a tọ́ka sí kò wo àìní gẹ́gẹ́ bí àǹfààní fún oore àṣàyàn lásán.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 51:19 ṣàpèjúwe ìpín tí a mọ̀ sí ẹ̀tọ́ àwọn tó ń béèrè àti àwọn aláìní nínú dúkìá àwọn olùbẹ̀rù Ọlọ́run. Kùránì 59:7 sọ nípa pínpín àwọn ohun-ìní pàtó, ó sì sọ ète náà ní kedere pé ọrọ̀ má ṣe máa lọ káàkiri láàárín àwọn ọlọ́rọ̀ nìkan.

Gẹ́gẹ́ bí ìrònú òde òní, àwọn ìlànà yìí lè ru ìrànlọ́wọ́ ara ẹni, àwọn ètò àwùjọ tó ṣeé gbára lé àti ṣíṣàyẹ̀wò ìṣe ajé ara ẹni sókè. Àwọn ẹsẹ yìí nìkan kò gbé gbogbo ètò àwùjọ òde òní kalẹ̀, wọn kò sì pinnu owó-orí, ẹ̀bùn tàbí ìwọ̀n zakat kan pàtó; wọn kò tún rọ́pò ìmọ̀ràn òfin tàbí ìmọ̀ràn ẹ̀sìn tó péye.

Òtítọ́ ṣì jẹ́ ojuse, bí àìṣòtítọ́ tilẹ̀ ń gba èrè fún ìgbà díẹ̀.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 4:135 pàṣẹ pé kí a dúró fún òdodo àti ẹ̀rí òtítọ́, kódà bí ó bá lòdì sí èrè ara wa tàbí àwọn tó sún mọ́ wa.

Ìrònú òde òní: Èyí lè túmọ̀ sí láìgba àsọjáde èké, kíkọ òtítọ́ sílẹ̀ lọ́nà tí a lè tọpa, àti wíwá ìrànlọ́wọ́ tó yẹ nígbà ìfipámú. Ẹsẹ̀ náà kò ṣèlérí èrè iṣẹ́ tàbí owó, kò yanjú àríyànjiyàn pàtó, kò sì rọ́pò ìmọ̀ràn òfin tàbí ti iṣẹ́.

Àṣeyọrí ọrọ̀ ajé lè dúró lórí ìwà rere kìkì bí kò bá gba ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn lọ́wọ́ wọn, tí kò sì sinmi lórí ìsòfò tàbí ìpalára tí a lè yẹra fún. Èrè nìkan kò mú kí ìṣe kan jẹ́ òdodo tàbí kí ó lè dúró pẹ́.

Àlàyé ní ọ̀rọ̀ míràn: Kùránì 26:181–183 pè fún òṣùwọ̀n tó kún àti ìwọ̀n tó tọ́, ó kọ fífi ohun tó tọ́ sí àwọn ènìyàn dù wọ́n, ó sì kìlọ̀ lòdì sí títan ìbàjẹ́ ká ilẹ̀. Kùránì 7:31 fàyè gba ìgbádùn ṣùgbọ́n ó kọ ìsòfò.

Ìlò ní àkókò òde òní: Àwọn ìlànà yìí lè ṣe àtìlẹ́yìn fún ṣíṣàyẹ̀wò ipò iṣẹ́, ọ̀nà ìpèsè ọjà, lílo ohun àmúlò àti ìpalára tí a lè mọ̀ tẹ́lẹ̀ ní òtítọ́, kí àtúnṣe tó wúlò sì tẹ̀ lé. Lílo wọn sí ìfiniṣẹ̀dá jẹ jẹ́ ìtumọ̀ òde òní; àwọn ẹsẹ náà kò pèsè àdéhùn ESG tó pé, wọn kò ṣèlérí àṣeyọrí òwò, wọn kò sì rọ́pò àyẹ̀wò àyíká, òfin tàbí ti amọ̀jọ̀gbọ́n.

Ṣíṣe owó ìgbésí ayé ṣe pàtàkì, ṣùgbọ́n kò gbọdọ̀ jẹ́ òṣùwọ̀n kan ṣoṣo fún ayé. 28:77 so wíwá Ọ̀run mọ́ mímáṣe gbàgbé ìpín ayé àti ṣíṣe rere.

2:286 so ojúṣe mọ́ agbára; a kò gbọdọ̀ lò ó láti dín àárẹ̀ tàbí ìrora ọkàn kù. Ẹrù tó ń ṣẹlẹ̀ léraléra àti àmì ewu ìlera yẹ ká mú ní pàtàkì.

25:67 yin ìwọ̀ntúnwọ̀nsì láàrin ìsòfò àti ojukòkòrò, ṣùgbọ́n kò ṣètò wákàtí iṣẹ́ tàbí ààlà ìṣègùn. Ìsinmi tó dáàbò, ìlérí tó ṣeé ṣe àti ìtọju ìlera jẹ́ ìlò tó wúlò, kì í ṣe òfin ẹ̀sìn líle.

Ìdájọ́ òdodo ní kí a má dá ẹni tó yá gbèsè tàbí ẹni tó fún un lẹ́jọ́ lórí àánú nìkan. 4:135 pàṣẹ òdodo àti ẹ̀rí òtítọ́ kódà sí ìfẹ́ ara wa; àwọn ọ̀rọ̀, ìsanwó àti ìṣòro gbọ́dọ̀ hàn gbangba.

Àánú bẹ̀rẹ̀ ní mímáṣe sẹ́ ìṣòro gidi. 2:286 so ojúṣe mọ́ agbára, ṣùgbọ́n kò túmọ̀ sí pípa gbèsè rẹ́ laifọwọyi tàbí pé gbogbo ènìyàn gbọ́dọ̀ ru gbogbo ẹrù.

42:40 yin ìdáríjì tó bá àlàáfíà tàbí àtúnṣe lọ, ṣùgbọ́n kò fi ipa mú un. Àdéhùn gbangba, àtúnṣe tó ṣeé ṣe tàbí ìrọ̀rùn atinuwa lè wà láìpa ẹ̀tọ́ rẹ́; ìjà kan pàtó nílò ìmọ̀ràn amọ̀ja.

Owó poku nìkan kò fi àìdájọ́ òdodo hàn, ṣùgbọ́n ó yẹ ká béèrè bóyá ẹlòmíràn ń ru iye tó farapamọ́. 26:181–183 pàṣẹ ìwọ̀n kíkún, òṣùwọ̀n òdodo àti mímáṣe dín ẹ̀tọ́ ènìyàn kù.

4:29 ya òwò pẹ̀lú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ sí mímú ọrọ̀ lọ́nà àìtọ́, ṣùgbọ́n ìfọwọ́sí nìkan kò sọ gbogbo ìdúnàádúrà di ẹ̀tọ́ tàbí ààbò. Ibi tí ọja ti wá, ipò iṣẹ́, didara àti pinpin èrè ati ẹrù jẹ́ ohun ìwádìí, kì í ṣe ìdájọ́ ṣáájú.

7:31 kìlọ̀ fún ìsòfò láìfi ààlà kan fún gbogbo ènìyàn. Ríra pẹ̀lú ojúṣe ni ṣíṣe àyẹ̀wò ìsọfúnni, yíyẹra fún àpọ̀jù àti yíyan pẹ̀lú ìmọ̀ nígbà tí ẹ̀rí ìnilára, ẹ̀tàn tàbí ìpalára tí a lè dènà bá wà.

Ọgbọ́n atọwọ́dá lè fúnni ní ìmọ̀ràn, rí àwòṣe, kí ó sì pèsè àwọn àṣàyàn. Ṣùgbọ́n kò gbọ́dọ̀ dá ṣe ìpinnu níbi tí ìpinnu náà bá kan ìyè àti ikú, tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ má ṣeé yí padà, tàbí tí ó ní ipa jinlẹ̀ lórí ẹ̀tọ́, òmìnira tàbí àwọn ohun pàtàkì fún ìgbésí ayé.

Àbá UNESCO sọ pé ènìyàn ni kí ó ṣe ìpinnu ìkẹyìn fún àwọn ìpinnu tí kò ṣeé yí padà àti ti ìyè àti ikú; ojuse gbọ́dọ̀ máa jẹ́ ti ènìyàn tàbí ilé-iṣẹ́ tí a lè pè ní jíjíhìn. Àdéhùn àgbékalẹ̀ ti Ìgbìmọ̀ Yúróòpù béèrè àbójútó tó bá ewu mu, ìwífún tó ṣeé lóye, agbára láti tako ìpinnu àti ọ̀nà àtúnṣe tó munadoko níbi tí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn bá ní ipa tó lágbára.

Gẹ́gẹ́ bí lílò òde òní, èyí kan lílo agbára apani, ìtọ́jú ìṣègùn ńlá, ìpinnu nípa ẹ̀bi, ìjìyà tàbí àtìmọ́lé, àti ìpinnu nípa ààbò, ìtọ́jú ọmọ tàbí àwọn ìrànlọ́wọ́ pàtàkì fún ìgbésí ayé. Àtòjọ yìí kò pé tán. Ẹni tó ní ojuse gbọ́dọ̀ yẹ àwọn ìdí wò ní tòótọ́, gbọ́ àtakò, kí ó sì lè ṣàtúnṣe àbájáde; ìfọwọ́sí lásán kò tó. Àwọn orísun yìí kò lè rọ́pò ìmọ̀ràn òfin tàbí ìṣègùn fún ọ̀ràn kan pàtó.

Bí ẹ̀rọ tilẹ̀ ń fara wé èdè, àwòrán tàbí ìpinnu ènìyàn lọ́nà tó túbọ̀ ń dáni lójú, gẹ́gẹ́ bí ẹsẹ̀ Qur'an tí a lò níbí, iyì ènìyàn jẹ́ ohun tí a fi fún ènìyàn, kò sì sinmi lórí bí ìmọ̀ ẹ̀rọ ṣe lágbára tó.

Àtúnsọ ìtumọ̀: Qur'an 17:70 ṣàpèjúwe àwọn ọmọ Adam gẹ́gẹ́ bí ẹni tí Ọlọ́run fi iyì fún. Ẹsẹ̀ náà sọ̀rọ̀ nípa iyì ènìyàn; kò sọ nǹkan nípa ọgbọ́n atọwọ́dá òde òní.

Ìrònú òde òní: Fún àwọn ìbéèrè ìmọ̀ ẹ̀rọ lónìí, èyí túmọ̀ sí gẹ́gẹ́ bí ìlò àtúnṣe pé ìmúnadoko tàbí bí ẹ̀rọ ṣe jọ ènìyàn kò gbọdọ̀ dá ìpinnu fúnra rẹ̀ nípa iye ènìyàn tàbí bóyá a lè fi ẹlòmíràn rọ́pò rẹ̀. Ẹsẹ̀ náà kò yanjú bóyá ẹ̀rọ ní ìmọ̀ ara rẹ̀ tàbí ipò òfin AI, kò sì gbé gbogbo ìlànà ìwà rere fún ìmọ̀ ẹ̀rọ kalẹ̀.

Ìṣọ́ra aláìdáwọ́dúró kì í bẹ̀rẹ̀ sí í dín òmìnira kù nígbà tí a bá jẹ ẹnì kan níyà nìkan. Mímọ̀ pé a lè máa wo ènìyàn fúnra rẹ̀ lè mú kí ènìyàn yẹra fún àwọn kókó kan, àwọn ènìyàn kan tàbí sísọ èrò rẹ̀. Òmìnira lórí ìwé lè ṣì wà, ṣùgbọ́n ní ìṣe ó lè dín kù nípasẹ̀ dídákẹ́ ara ẹni.

Ìròyìn kan láti Àpéjọ Aṣòfin ti Ìgbìmọ̀ Yúróòpù ṣàpèjúwe bí ìṣọ́ra ọ̀pọ̀ ènìyàn láìyan ẹni pàtó ṣe ń dẹ́rù ba sísọ èrò, ìwífún àti ìdàpọ̀. Ó tún kìlọ̀ pé jíjíhìn tiwántiwá lè rẹ̀wẹ̀sì nígbà tí àwọn ètò ìṣọ́ra bá yí àbójútó ìṣèlú àti òfin ká. Qur’an 49:12 kìlọ̀ lòdì sí àyẹ̀wò ìkọ̀kọ̀; ààlà ìwà rere yìí kì í ṣe ètò ìṣọ́ra òde òní tó pé.

Nítorí náà, ojuse wà ní pàtàkì lórí àwọn tó pàṣẹ ìṣọ́ra tàbí tó lo ìwífún rẹ̀: ète tó ṣe kedere, ìpìlẹ̀ òfin, àìníṣeéṣe láìṣe e, ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, àbójútó olómìnira àti ọ̀nà àtúnṣe tó munadoko gbọ́dọ̀ wà. Ìṣọ́ra tí a dojú kọ ohun pàtó lábẹ́ ààbò ìjọba òfin lè jẹ́ ohun tó bófin mu láti dáàbò bo lódì sí ẹ̀ṣẹ̀ tó le. Àwọn orísun kò fi hàn pé gbogbo kámẹ́rà ní ipa kan náà, wọn kò sì rọ́pò ìmọ̀ràn òfin.

A jẹ àwọn ìran ọjọ́ iwájú ní gbèsè pé a kò gbọ́dọ̀ kó ìpalára tí a lè yẹra fún lé wọn lórí: kí a tètè dín ìtújáde gáàsì tó ń mú ayé gbóná kù, kí a fi òdodo bá àwọn ipa tí a kò lè yẹra fún mu, kí a dáàbò bo àwọn ipò ìgbésí ayé tí gbogbo wa pín, kí a sì jẹ́ kí àwọn ènìyàn tó wà nínú ewu jù lọ kópa nínú ìpinnu.

IPCC ṣàyẹ̀wò pé àwọn àṣàyàn tí a ṣe ní báyìí ń mọ ìrètí àárín àti ọjọ́ pípẹ́ fún ìdàgbàsókè tó lè fara da ìyípadà ojú-ọjọ́, àti pé àìṣe ìdínkù àti ìmúrasílẹ̀ pajawiri, tó munadoko, tó sì ṣe déédéé yóò ní àbájáde tó le fún àwọn ìran ìsinsìnyí àti ọjọ́ iwájú. UNESCO so ojúṣe ojú-ọjọ́ pọ̀ mọ́ dídènà ìpalára, òdodo, ìfọwọ́sowọ́pọ̀, ìdájọ́ déédéé láàárín ìran àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó dára jù lọ tó wà.

Qur’an 6:165 ṣàpèjúwe àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí arọ́pò lórí ilẹ̀ ayé tí a sì ń dán wò nípasẹ̀ ohun tí a fún wọn. Kíkà èyí gẹ́gẹ́ bí ojúṣe fún ilẹ̀ ayé jẹ́ ìtumọ̀ ìwà rere ti òde òní, kì í ṣe ètò ojú-ọjọ́ tó pé. Àwọn orísun yìí kò yan ìlànà kan ṣoṣo tàbí iye ojúṣe gangan ti ẹnì kọ̀ọ̀kan; àwọn àṣàyàn pàtó ṣì nílò àyẹ̀wò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, òfin àti tiwántiwá.

Ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ kì í ṣe ìlọsíwájú ènìyàn fúnra rẹ̀. Ó ń mú ohun tí a lè ṣe pọ̀ sí i; bóyá ó ń ṣe ènìyàn láǹfààní tún dá lórí ète, ìlànà ìdíwọ̀n àti àbájáde rẹ̀.

Ìtumọ̀ òǹkọ̀wé: Nínú Ọ̀rọ̀ Kẹtàlélógún, òǹkọ̀wé ṣàpèjúwe ‘ìlọsíwájú tòótọ́’ gẹ́gẹ́ bí ìdàgbàsókè ọkàn, ẹ̀mí àti làákàyè fún àwọn ojúṣe tó wà pẹ́. Ó fi èyí wé ìgbésí ayé tó ń darí agbára ènìyàn sí ìgbádùn ayé tó máa kọjá lọ.

Gẹ́gẹ́ bí lílò òde-òní, a kò gbọ́dọ̀ wọn ìmọ̀ ẹ̀rọ pẹ̀lú iṣẹ́ rẹ̀ àti ìrọ̀rùn nìkan. A tún yẹ kí a béèrè bóyá ó ń fún ìdájọ́ tó dára, ojuse àti ìṣe tó ní ìtumọ̀ lókun, tàbí ó ń dín àfiyèsí àti agbára ènìyàn kù. Apá yìí kò sọ̀rọ̀ nípa ọgbọ́n àtọwọ́dá, kò sì pèsè ìlànà ìmọ̀ ẹ̀rọ tó ti ṣe tán. Ìsopọ̀ yìí jẹ́ àròjinlẹ̀ òde-òní ní kedere, kì í ṣe àsọtẹ́lẹ̀ tí a fi lé òǹkọ̀wé lọ́rùn.

Ọjọ́ iwájú tó ní òdodo àti àánú sí i máa ń fi àmúlò tó munadoko ṣe irinṣẹ́, kì í ṣe òṣùwọ̀n tó ga jù lọ. Ó ń dáàbò bo iyì àti ẹ̀tọ́ tó dọ́gba fún gbogbo ènìyàn, ń dènà ìpalára tí a lè rí tẹ́lẹ̀, ń pín àǹfààní àti ẹrù lọ́nà tó tọ́, ń fún àwọn tí ọ̀ràn kàn ní ohùn, ó sì ń pa àwọn ipò àdáyébá fún ìgbésí ayé mọ́.

Àbá UNESCO lórí Ìwà Rere Ọgbọ́n Atọwọ́dá ń fi iyì ènìyàn, àlàáfíà, dídènà ìpalára, òdodo, àkópọ̀, ìfowóránṣẹ́ pípẹ́ àti ojuse ènìyàn ṣe òṣùwọ̀n ìdàgbàsókè ìmọ̀ ẹ̀rọ. Qur’an 4:135 béèrè òdodo kódà lòdì sí ire ara ẹni. Qur’an 60:8 so inú rere pọ̀ mọ́ ìṣe òdodo sí àwọn ènìyàn tí kò bá àwọn Musulumi jà nítorí ìgbàgbọ́ wọn tàbí lé wọn kúrò ní ilé wọn.

Nítorí náà, kí a tó gba ohun tuntun, a yẹ kí a béèrè ẹni tó ń jèrè, ẹni tó ru ewu àti iye owó rẹ̀, ẹni tó lè tako rẹ̀, àti ẹni tó máa tọ́jú àwọn ènìyàn tí a lè gbàgbé. Àwọn orísun yìí kò fún wa ní ètò ọjọ́ iwájú tàbí ìmọ̀ ẹ̀rọ tó pé, wọn kò ṣàlàyé àánú gẹ́gẹ́ bí òfin, bẹ́ẹ̀ ni wọn kò sọ pé àmúlò tó munadoko buru fúnra rẹ̀. Àánú kò gbọ́dọ̀ rọ́pò òdodo àti ẹ̀tọ́ tí a lè fi òfin múṣẹ.

Nígbà tí ìpinnu tí ọgbọ́n àtọwọ́dá ṣe ìrànlọ́wọ́ fún bá fa ìpalára, ojúṣe kò gbọdọ̀ parí sórí ètò ẹ̀rọ. Àwọn ènìyàn tàbí àjọ òfin tí a lè pè ní ìdáhùn, tí wọ́n yan, lò tàbí ṣàkóso ètò náà, gbọdọ̀ tẹ̀síwájú láti ru ojúṣe.

UNESCO ń béèrè pé ènìyàn ni kí ó ṣe ìpinnu ìkẹyìn fún ohun tí ó ṣòro láti yí padà tàbí tí ó kan ìyè àti ikú. Ìgbìmọ̀ Yúróòpù ń béèrè àbójútó tó bá ewu mu, jíjíhìn, ìsọfúnni tó tó láti tako ìpinnu, àti ọ̀nà ẹ̀dùn àti ààbò tó munadoko nígbà tí ẹ̀tọ́ ènìyàn bá ní ìpalára ńlá.

Bí ìpalára tó ṣeé ṣe ṣe ń pọ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ ni ojúṣe, àyẹ̀wò ènìyàn, àlàyé àti àtúnṣe gbọdọ̀ ṣe kedere sí i. Àwọn ìlànà wọ̀nyí kò dá ẹjọ́ ojúṣe pàtó, wọn kò sì fòfin de gbogbo ìpinnu tí AI bá ràn lọ́wọ́.

Ààlà iṣẹ́ tí a bá ẹni kọ̀ọ̀kan mu dé, ó kéré tán, níbi tí ìrọ̀rùn bá di ìwádìí aláìnídìí, àbójútó títí tàbí ìdínà òmìnira ènìyàn. Ìrọ̀rùn nìkan kò dá gbogbo ìkójọpọ̀ àti lílo dátà láre.

Qur’an 49:12 kìlọ̀ lòdì sí ìfura, ṣíṣe amí àti ọ̀rọ̀ ẹ̀hìn. Nínú ọ̀rọ̀ àbójútó ọ̀pọ̀ ènìyàn ti ìjọba, Ìgbìmọ̀ Yúróòpù ṣàlàyé pé ìmọ̀lára pé wọ́n ń wo ènìyàn nígbà gbogbo lè dènà ọ̀rọ̀, wíwá ìsọfúnni àti ìṣọ̀kan; ó ń béèrè òfin kedere, dandan, àbójútó olómìnira àti ọ̀nà àtúnṣe.

Fún iṣẹ́ díjítà tí a bá ènìyàn mu, èyí jẹ́ ìtọ́sọ́nà òde òní pẹ̀lú ìṣọ́ra, kì í ṣe ìdájọ́ ìkẹyìn. Ète, ìwọ̀n àti àbájáde lílo dátà gbọdọ̀ ṣeé yẹ̀ wò, kí a sì fi ààlà sí i. Àwọn orísun kò sọ pé gbogbo iṣẹ́ bá-ènìyàn-mu burú, wọn kò sì rọ́pò àyẹ̀wò àṣírí tàbí òfin pàtó.

Yíyan òmìnira kò parẹ́ fúnra rẹ̀ nítorí ipa díjítà, ṣùgbọ́n ó ń rẹ̀wẹ̀sì nígbà tí a bá gba àfiyèsí láìmọ̀, tí ìhùwàsí kíákíá sì rọ́pò àyẹ̀wò pẹ̀lú ìmọ̀. Òmìnira nílò àṣàyàn àti ààyè láti dúró kí a sì ṣe ìdájọ́.

Qur’an 18:28 kìlọ̀ lòdì sí fífi ẹwà òde yí ènìyàn lọ́kàn àti títẹ̀lé ọ̀nà àìfiyèsí tí ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ ń darí. Qur’an 39:18 yin àwọn tó ń tẹ́tí dáadáa, tí wọ́n sì ń tẹ̀lé ohun tó dára jù. bpb ṣàlàyé pé àkóónú tó ru ìmọ̀lára gidigidi lè fa àfiyèsí, àti pé kíka lẹ́gbẹ̀ẹ́ níta ojú-ewé ìpilẹ̀ lè mú àyẹ̀wò orísun dára.

Gẹ́gẹ́ bí ìlò òde òní, yíyan òmìnira lè túmọ̀ sí dídá ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ aládàáṣiṣẹ́ dúró, ṣíṣe àyẹ̀wò orísun àti àyíká, àti dídarí àfiyèsí pẹ̀lú ìmọ̀. Qur’an kò sọ̀rọ̀ nípa fóònù ọlọ́gbọ́n tàbí algoridimu; ìmọ̀lára kò fi òtítọ́ tàbí irọ́ hàn, àwọn orísun wọ̀nyí kò sì fún wa ní ẹ̀kọ́ òmìnira ara ẹni tó pé.