Laaj yi ci ngëm, Lislaam, xel ñaar ak maana

Bu ñuy jàng àdduna si du ni mbir mu ñuy jëfandikoo rekk, waaye ni màndarga itam, laaj bi ci li muy wone dafay ànd ak laaj bi ci ni ñu koy jëfandikoo.

Firi bindkat bi: Ci Kàddu Ñaareel bi, bindkat bi dafay nataal àdduna ci gisu ku gëm ni barab bu ñuy màggal Yàlla, def ay wareef te jaar ci ay nattu. Dafay jàng mbindeef yi itam ni téereb seen Bindkat bu yërëm.

Xalaatu tey: Gis-gis bii mën na nu xiir ngir nu seet àdduna ak teey, te bañ koo natt ci njariñu saa si rekk. Loolu firi gu diine la gu bindkat bi def, du leeral bu sayantifik te du firnde ngir benn waxu sayans bu jagleel.

Li nu soxla nit ñeneen ak àdduna si mën na nu jàngal woyoflu, gërëm ak wareef: du nun doŋŋ ñuy dundal sunu bopp.

Waxaat maana: Alxuraan 16:10–14 dafay fàttali ndox, garab yi, mala yi ak géej gi ni ay ponku dund ak ay may yu nit ñiy jariñoo. Alxuraan 49:13 dafay wax ne wuute gi am ci xeet yi ak mbooloo yi war na tax ñu xamante.

Jëfandikoo ci jamono jii: Gis-gis bii mën na nu xiir ngir nu bañ a jàpp diggante yi ak ponki dundu àdduna ni jumtukaay yu ñu defal sunu bopp rekk. “Soxlante” fii ab tënk bu jamono jii la; aaya yi duñu sos benn xam-xamu àll bu mat sëkk te duñu wax ne bépp xeetu sukkandiku ci lu baax walla lu jub la.

Ci gis-gisu Alxuraan, dundu nit dafay am yoonu sax jaarale ko ci jokkoo ak Yàlla ak jëf ju am wareef. Maanaam ajuwul rekk ci ndam, alal walla nangu gu askan.

Alxuraan 51:56 day tudd jaamu Yàlla muy jubluwaayu bind nit ak jinne. Alxuraan 67:2 day wax ne dund ak dee ay nattu lañu ngir xam kan moo gëna rafetal jëf. bindkat bi dafay tekki 51:56 ni woote ngir xam Boroom bi, gëm ko te jaamu ko.

Gis-gis bii day boole xam-xam, ngëm, jaamu Yàlla ak jëf ju baax, te du wàññi bépp woote ci dund ci benn melokaanu biti. Ab tekkiy diine la ci maana, du leeralu biyoloji ci nekkug nit, te du tontu lu tax dundu nit walla deewu ku jagleel deme noonu.

Tëralin wi nekk ci lu gën a ndaw mën na nu xiir ngir nu bañ a gis benn mbindeef walla pepp ni lu beru, waaye ni lu bokk ci lépp lu gën a yaatu.

Firi bindkat bi: Ci Kàddu Fukkeel bi, bindkat bi dafay nataal bépp pepp ni benn tomb bu ëmb limu mbooleem garab gi; tuuti ci gannaaw dafay wax ci tëralinu màggug tóor-tóor walla garab gi nekk ci pepp mu ndaw mi. Alxuraan 67:3–4 dafay woo nit ñi ñu dellu xool mbindeef yi ngir seet ndax am na fu dagg walla fu àndul.

Lëkkale gi firi gu diine ak misaal la ci bindkat bi, du dogal bu sayantifik. Aaya yi mën nañu ñu jàngal teeylu ci lëkkaloo ak tëralin, waaye duñu firndeel benn xalaatu sayans bu jagleel, te duñu wone ne lépp lu nekk ci àdduna mën nañu ko génne ci natt ak seet gu joge ci bépp mbir mu ndaw.

Leeral bu sayantifik dafay wone yooni náttuur yi ñu mën a gis, natt te lëkkale leen ak ay modele yu ñu mën a seet. Dooleem mooy ne ñeneen mën nañu seet firnde yi, delloo am njuréef ci ay anam yu méngoo, te jubanti leeral yi bu done yu bees feeñee.

National Academy of Sciences dafay tënk, ci wàllu yoon wi, leeralu sayans ci li ñu mën a gis ak li ñu mën a jéem. Moo tax yoon woowu doŋŋ du dogal maana ju mujj ju àdduna, ban njariñ ak jikko mooy war a jiite nit, walla lu tax nit di dund. Xam-xamu sayans mën na joxe ay xibaar ci laaj yooyu, waaye done yu ñu natte doŋŋ mënu leen a dogal.

Digal bii du ñàkk ci sayans te du firnde bu sayantifik ngir benn firi gu diine. Dafay ràññee li ñu mën a seet ak natte ci jéem, ak laaj yi soxla itam ay firnde yu xel, yu jikko walla yu xam-xamu Yàlla.

Gis suuf si ni lu ñu nu dénk mooy bañ a jàpp sañ-sañu jëfandikoo ak moom gu amul kem ni lu benn. Li nit ñi fekk te di ko jëfandikoo dafay indi wareef ci njuréef yi, yamale ak sàmm.

Waxaat maana: Alxuraan 2:30 dafay wax ci nit ni ku wuutu walla ku ñu dénk sañ-sañ ci suuf si; Alxuraan 6:165 dafay lëkkale taxawaay boobu ak nattu gi ci li ñu jox nit ñi. Alxuraan 7:56 dafay tere yàqute ci suuf si gannaaw ba ñu ko tëral ci njub.

Ci loolu, mën nañu génne wareefu wàññi lor gu ñu mën a moytu te bañ a jëfandikoo alal yi ngir njariñu diir bu gàtt rekk. “Yor gi ñu dénk” ab tënku firi la fii; aaya yi duñu tëral benn porogaraamu àll bu mat sëkk, duñu dogal benn jëfu klima bu jagleel te duñu far soxla si ñu am ci seetu sayans, yoon ak politig.

Taar mën na yëngal sunu xol ndax duñu ko jëfandikoo rekk; mën nanu ko gis, yéemu ci moom te dund ko ni lu am maana. Moo tax warul ñu wàññi solo si mu am ci benn njariñu saa si bu ñu mën a natt.

Cosaanu Alxuraan ak firi bindkat bi: Alxuraan 16:6 dafay tudd taar bi ci gisu mala yi ñu bind. Ci Kàddu Fukkeel bi, bindkat bi dafay nataal àdduna ni barabu wone liggéeyu taar, te nit ni kuy seetaan ak kuy yéemu. Loolu mooy firim gu diine ci taar ni lu ñu bëgg ñu gis ko te xam solo si mu am.

Gis-gis bii du leeral ak ay jéem ni xam-xamu taar di juddoo ci xel mu ñu defar ci yaram, te du wax ne taar amul mukk njariñ ci dundug mbindeef, ci mbooloo walla ci jëf. Dafay joxe benn gis-gis ci maana, du xam-xamu xel walla tegtalu sayans bu mat sëkk ci taar.

Soppi gi ci nátt gi man na nu fàttali bañ a jàpp ne lu ñu bind dafay sax ba fàww. Yàqug dara du tax dund amul solo; man na jublu sunu xel ci jëfandikoo waxtu wu ànd ak àpp ci yoonu ábyrg wareef.

Waxaat: Alxuraan 67:2 dafa lëkkale dund ak dee ci nattu jëf. Ci Ñaareelu Kàddu gi, bindkat bi dafa melokaanal àddina ci xalaatu diine ni barab bu wareef, nattu ak màggal Yàlla.

Xalaatu tey: Gis-gis bii man na nu dimbali nu gën a seet soppi yi te bañ a jàpp li fi nekk lépp lu wóor. Waaye du firnde ne soppi gu nekk am na jubluwaay bu nu man a xam, te du wuutu leeralu xam-xam walla sañ-sañu tiis ci lu ñu ñàkk.

Du saa su nekk. Seetlu xaaj yi kenn-kenn man na leeral tëralin ak ni ñuy doxe; waaye li mbindeef mu dund di bu ñu ko jàppe ni lu mat sëkk man na itam sukkandiku ci jokkoo yi, liggéey yi, li ko wër ak xeetu laaj bi.

Waxaat: National Research Council dafay melokaanal leeralu xam-xam ni doxalin buy wéy, boole seetlu, natt, tekki done, xalaat yu di wàkkante ak yeesalaat royukaay yi. National Academy of Sciences dafay àppal leeral yu aju ci seetlu ci kàddu yi ñu man a seetlu ci seen bopp jaarale ko ci gis ak nattu.

Xalaatu tey: Kon gëstu gu baax war na wax bu leer ndax xaaj, doxalin walla jokkoo mbindeef mépp la bëgg a leeral. Gongikuwaay yi duñu firndeel njàngale mu mat sëkk muy bañ a waññi dara ci ay xaajam, te duñu àtte laaju xalaat bu jëm ci maana walla cosaanu mbindeef mu dund.

Ne rafet gi ñuy gis du sax ba fàww warul wàññi solo si. Man na nu xiir nu gën a xool rafet gi ak teey, doonte mënu nu koo moom walla denc.

Waxaat: Alxuraan 16:6 tudd na rafet ci lu leer ni lu nit ñiy gis ci mbindeef yi. Alxuraan 67:2 dafa teg dund ak dee ci biir jëf gu ànd ak ábyrg wareef. bindkat bi dafa tekki rafetu mbindeef ni màndargaal liggéeyu Yàlla ak bunt bu jëm ci xalaatu diine.

Xalaatu tey: Ci njàngat bii diine, rafet gu yàqu man na nu jële ci bëgg a moom rekk, yóbbu nu ci teey ak sant. Loolu du xalaat bu ñu seetlu ci pexe xam rafet; gongikuwaay yi it duñu wax ne lu yàqu dafa gën a am solo saa su nekk walla tiis ci ñàkkam amul yoon.

Tiit warul jeex ba noppi laata nit di wut lu ko téye. Mën nañu ko wax ci turam te bañ koo may mu am kàddu gu mujj.

Waxaat maana: Alxuraan 2:155 dafay tudd tiit ak ñàkk ni ay nattu, te di dëfël ñi sax. Alxuraan 2:286 dafay lëkkale wareef ak li nit ki man, te ëmb ay ñaan yu jëm ci baal, yërmande ak woyofal yen.

Xalaatu tey: Lu nu téye mën na doon jël jéego bi gën a yomb ci saa si, nangu ndimbal te bañ a feeñal doole gu amul ci ñaan. Aaya yii duñu leeral bépp tiit te duñu dige dal ci saa si. Bu tiit bi yàggée walla di ëpp doole, wut ndimbalu boroom xam-xam du lu juuyoo ak ngëm.

Ngëm mën na des di dund doonte ay laaj des nañu te ñu tontuwul.

Waxaat maana: Ci Alxuraan 2:260, Ibraahiima dafay laaj naka la Yàlla di dundalaat ñi dee. Dafay dëggal ngëmam te ci benn biir wut dalal xolam. Kon aaya bi dafay ràññee ngëm gu ñu dëggal ak bëgg a am wóolu gu gën a xóot.

Xalaatu tey: Ngëm ak laaj yu ubbeeku mën nañu nekkandoo. Mën nga jàpp sa laaj ni lu am solo te seet ko ndànk-ndànk. Waaye aaya bi du tontu bépp sikki-sàkka te du dige kenn jaar-jaar bu mel ni bu Ibraahiima.

Seet sa bopp day gën a yóbbu ci màgg su dee benn jëf bu jagleel la muy seet te di ubbi yoonu wareef. Dafay soppeeku bañ sa bopp bu benn njumte nekkee àtte gu mujj ci nit ki mépp.

Waxaat maana: Alxuraan 39:53 dafay wax ak ñi tooñ seen bopp, te di leen woo ñu bañ a tàggat yaakaar ci yërmande ak baalu Yàlla. Alxuraan 17:70 dafay dëggal darajay doomi Aadama.

Xalaatu tey: Seet bu jariñoo day laaj: Lan moo juum, kan la lor, te lan laa mën a soppi walla feyaat? Dafay bàyyi yaakaar ak daraja. Aaya yii duñu teg benn seetu wàllu xel, duñu wàññi tooñ bi ñu def, te duñu may ñu àtte ndax Yàlla nangu na tuubug benn nit bu jagleel.

Wóolu Yàlla dafay wuute ak toog ne tekk ndax du bàyyi yoon yi war a jëfandikoo.

Firi bindkat bi: Ci Kàddu Ñaar-fukk ak Ñetteel bi, bindkat bi dafay leeral ne wóolu Yàlla du tekki bàyyi jumtukaay yu am njariñ. Jéem ak jumtukaay yu méngoo daf ko nataal ni benn xeetu ñaan ci jëf.

Xalaatu tey: Kon wóolu mën na ànd ak benn jéego bu leer, ndimbalu boroom xam-xam ak jëf gu muñ. Firi gii du dige ndam, du dogal benn yoon rekk ngir bépp xaal, te du wuutu ndimbalu faj, wàllu xel, yoon walla jëf yu bees a war.

Tuub mën na ubbi yoonu tàmbaliwaat bu bañee des ci bañ sa bopp te bañ a wàññi tooñ bi ñu def.

Waxaat maana: Alxuraan 39:53 dafay wax ak ñi tooñ seen bopp, te di leen woo ñu bañ a tàggat yaakaar ci yërmande ak baalu Yàlla. Kàddu gi yaakaar la, waaye du ndigal ngir wéy ci jëf ju bon.

Xalaatu tey: Tàmbaliwaat bu wér dafay boole nangu njumte ji, jéem a taxawal lor gi, jël wareef te—fu ko man a am te ànd ak kaaraange—feyaat lu ñu yàq. Aaya bi du may ñu àtte ndax tuubug benn nit bu jagleel nangu na, te du may ñu sonal ñi ñu lor ngir ñu gaaw a jàmmuwaat.

Mën nanu aar sunu dundug biir su nu delloo sunu teeylu ci anam wu ñu tànn: fàttaliku Yàlla, ñaan, àndandoo gu baax ak ay waxtu yu bépp lu jóge ci biti du nu jiite.

Waxaat maana: Alxuraan 13:28 dafay lëkkale fàttaliku Yàlla ak dalug xol. Alxuraan 18:28 dafay woo nit ñi ñu muñ ànd ak ñi di ñaan Yàlla ci dëgg, te di tere ñu bàyyi taaru biti walla xol mu fàtte Yàlla te topp ay bëgg-bëgg mu yóbbu leen. Alxuraan 20:14 dafay lëkkale julli ak fàttaliku Yàlla.

Jëfandikoo ci jamono jii: Loolu mën na doon wàññi li nuy dagg-daggi, sàmm ay waxtu yu sax ngir ñaan ak dal, te yokk diggante yi di dimbali xol mu teey. Aaya yi duñu wax ci telefon yu xelu walla gëstukayu teeylu, duñu dige dal gu sax, te bu coonob xel diis lool duñu wuutu ndimbalu boroom xam-xam.

Man nanu wéy di am yaakaar su nu séddalee wóor ne ñu dégg na ñaan gi ak yaakaar ne li nu bëgg ci anam gi war na am léegi.

Waxaat: Alxuraan 2:186 wax na ci jegeñaayu Yàlla ak tontu bi Mu jox kiy woo, waaye waxul kañ walla naka la njariñu àddina di ñëw. bindkat bi dafa lëkkale wóolu Yàlla ak jëfandikoo pexe yu baax, te tudde jéem gu am jëf ni xeetu ñaan.

Xalaatu tey: Noonu yaakaar man na boole ñaan, muñ di xaar ak jëf gu ànd ak ábyrg wareef. Gongikuwaay yi duñu may ñu dige ne bëgg-bëgg bu ciy mat, te ñaan du wuutu jéego yu am solo walla ndimbalum paj, xel walla ndimbalum kuy liggéey ci wàllu woowu.

Warunu àtte sunu bopp ci yéene ju baax rekk walla ci njariñ lu bon rekk. Sunu xam-xam, pexe yi nu tànn, aar njub ak nangu te jubbanti lor gu ñu manoon a moytu ñooy itam nattukaay.

Waxaat: Alxuraan 98:5 dafay feddali jaamu gu sell, Alxuraan 17:36 di artu ci topp kàddu gu amul xam-xam te di wone ábyrg wareef ci gis ak dégg. Alxuraan 4:135 dafa laaj njub ak seede dëgg, ba sax su dee lu jëm ci sunu bopp.

Xalaatu tey: Njariñ lu bon du firndeel ci boppam yéene ju bon, waaye yéene ju baax it du far lor gi am. Li am solo mooy seet ci dëgg li ñu manoon a xam lu jiitu ak li ñu man a jubbanti léegi. Njàngale yii duñu wuutu àtteb yoon ci mbir muñu jagleel.

Ci cosaan yii, gëm qadar bu Yàlla du far wareefu nit. Waaye it duñu leeral bu mat sëkk ni xam-xamu Yàlla ak dogalu nit di doxaloo ci wàllu metafizig.

Alxuraan 67:2 day boole dundu nit ak nattub jëf. Alxuraan 2:286 day boole wareef ak kàttanu nit, te Alxuraan 79:40–41 day boole téye bëgg-bëgg bu bon ak tontu. bindkat bi dafay leeral saxug Yàlla ni xam-xamam di ëmb lu weesu, léegi ak ëllëgandoo.

Xam-xamu Yàlla bu ëmb lépp ak tontug nit dañu leen dëggalandoo; warul ñu mengale xam ak fitna bu amul yeneen firnde. Tànn bii du njàngale qadar bu mat sëkk, du leeral bépp jëf bu jagleel, te warul jëfandikoo Alxuraan 2:286 ngir weddi sëf walla coonoy xel.

Ku sonn ci wàllu ruu man na wax sonnam ci dëgg te yeesal jokkoo ak jaamu Yàlla ci benn jéego bu ndaw te mu man koo yenu. Tuumaal sa bopp du wareef ngir dellusi.

Waxaat: Yàquba dafa wax tiisam ci Yàlla ci lu leer ci Alxuraan 12:86. Alxuraan 20:14 lëkkale na julli ak fàttaliku Yàlla, Alxuraan 39:53 di artu ci ñàkk yaakaar ci yërmandeem, Alxuraan 2:286 it di lëkkale ábyrg wareef ak kàttanu nit te ñaan woyofal.

Xalaatu tey: Jaamu gu gàtt te ànd ak teey, noppalu, am ku la àndal walla waxtaan man nañu doon jéego yu jëkk; yii ñooy jëfandikoo yu tey, du benn yoon rekk bu ñu santaane. Waruñu jëfandikoo aaya yi ngir weddi yen bu ëpp. Su sonn walla njàqareb xel wéyee, ndimbalum ku am xam-xam du juuyoo ak ngëm.

Maneesu koo dooleel ñaari jëkkër-ak-jabar ñu nekk jegeñaale. Alxuraan 30:21 dafay wone ci séy misaalu dal, cofeel ak yërmande, waaye du wax ne séy bu nekk am na kaaraange te jub na.

Tekki maanaam: Aaya bi dafay tudde dal ci sa séy, ak cofeel ak yërmande ci diggante ñaari séy, ni ay firnde yu ñuy xalaat. Du joxe benn kóllëre ci diggante bu kenn.

Xalaatu tey: Loolu man naa tekki wax dëgg ci jafe-jafe yi, sargal kersa ak darajay ki ci des, te nangoo ndimbal te dooleelul jegeñaale. Bu amee tëkku walla doole, kaaraange ji moo jëkk; soo manee, jokkool ak ku nga wóolu walla këru ndimbal gu ànd ak xam-xam. Téere bi joxewul lim bu mat sëkk ci wareefu yoon te àttewul diggante bu kenn.

Ànd ak doom ci ngëm mooy leeral ko ak wone ko jëfinu diine muñ muñ, te du di ko dooleel ngir mu mujje ci li nga bëgg.

Tekki maanaam: Alxuraan 20:132 dafay boole woo njaboot gi ci julli ak wéy ci sa bopp. Ci Alxuraan 31:17, Luqmaan dafay digal doomam mu julli, ñaax nit ñi ci lu jub, tere leen ci lu ñaaw te muñ. bindkat bi dafay wax ne yërmande ak njàngale yu ndeyam ñoo ko tabax, te yittewoo dundug doom yi ci àdduna ak seen dundug xel ak diine.

Xalaatu tey: Ànd ak doom man naa nekk misaal bu baax, waxtaan, muñ ak jox ko wareef bu méngoo ak atam. Téere yii mayewul doole, digewuñu ngëm walla muccug doom bu kenn, te wuutuwuñu ndimbal ci màggug doom walla xelal gu ñu joxe ci liggéeyu xam-xam.

Noppalu man naa nekk yërmande bu dee aar suturay nit walla tere ñu tasaare lor gu soxlawul ak waxu ginnaaw. Mu nekk daw yoon nag bu ñu koy jëfandikoo ngir moytu dëgg, seede gu jub, aar kenn walla wareef bu ñu nangu woon.

Tekki maanaam: Alxuraan 33:70 dafay digle wax ju jub te jekk, Alxuraan 49:12 di tere seetlu sutura ak waxu ginnaaw. Alxuraan 4:135 dafay laaj seede gu jub, donte loolu dañuy sonn ci sa bopp; Alxuraan 4:148 it dafay may ki ñu tooñ mu wax ci mbon mi ñu ko def. Aaya yii dañuy joxe ay nattukaay, waaye du ab jumtukaay buy dogal boppam ci jafe-jafe bu nekk.

Kenn warul jëfandikoo noppalu ngir nëbb njàqare, doole, lu man a lor, ngànt ak dooleel, tooñu yoon walla ragal ne kenn dina lor boppam léegi. Ci yooyu, kaaraange ak sàkku ndimbal ci ku ñu wóolu, këru ndimbal gu ànd ak xam-xam walla kilifa gi war moo jëkk, soo manee. Ndigali diine yii wuutuwuñu xelal bu aju ci kaaraange, yoon walla jàq-jëf bu gaaw.

Jéggal man naa am te ñu bañ a tuutal njubadi gi, bu ñuy wax njubadi gi ni mu mel te bañ a jaawale jéggal ak juboo bu ñu dooleel walla bàyyi sa aar.

Tekki maanaam: Alxuraan 42:40 dafay may tontu bu tollook tooñ bi ñu la def, te it màggal jéggal bu ànd ak juboo ak jubbanti. Alxuraan 4:148 dafay génne bu leer ki ñu tooñ, bu muy wax ci mbon mi ñu ko def.

Xalaatu tey: Nit man naa bañ a feyyante, waaye ba tey teg ay kem, laaj ñu àtte ki def njubadi gi, sàkku ndimbal walla topp yoonu yoon ak yeneen anam yu koy aar. Aaya yii dooleeluñu ki ñu lor mu wéy ci jokkoo walla juboo, digewuñu ne ki def njubadi gi dina soppi, te kenn waru koo jëfandikoo ngir nëbb njàqare, doole walla lu man a lor.

Njaboot man naa wéy di benn, donte maas yi bokkuñu ci ni ñuy xam lislaam, bu ñuy jëfandikoo jegeñaale gu sargal, waxtaan gu muñ ak kemu xel mu leer; bokk du war a tekki ne ñépp dañuy gis lépp benn ni.

Tekki maanaam: Alxuraan 31:15 dafay boole kemu diine gu leer ci kanamu coono bu waajur ak ndigal ngir wéy di ànd ak waajur yi ci àdduna ci anam gu baax. Alxuraan 16:125 dafay digle woo ak xel mu rafet, digal gu baax ak waxtaan ci anam gi gën.

Xalaatu tey: Njaboot yi man nañoo déglu, wax seen wuute te rusloo kennul, te sàmm wareef yi ñuy bokk ak cofeel te dooleelul ngëm. Aaya yii digewuñu juboo, digaluñu topp ndigal ci lu jubadi, te mayewuñu muñ jokkoo gu lor, njàqare walla dooleel.

Teg kem man naa sargal darajay keneen, bu dee wax bu leer li nga man a def, li nga man a nangu walla li nga bañ a ànd ci, te bañ a xeeb nit ki.

Tekki maanaam: Alxuraan 17:70 dafay wax ne doomi Aadama ñu tedd lañu. Daraja jooju joxeeku ajuwul ci ne nit ñi bokk nañu xalaat walla ñu nangulante lépp lu kenn bëgg.

Xalaatu tey: Kem man nañu koo wax ci anam gu leer, bu gàtt te amul toroxal. Bu amee lu man a lor, kaaraange ji moo jëkk; soo manee, jokkool ak ku nga wóolu walla këru ndimbal gu ànd ak xam-xam. Aaya bi joxewul njàngale bu mat sëkk ci kemu bopp, te wuutuwul xelal ci yoon walla ndimbal gu ànd ak xam-xam ci diggante bu kenn.

Mbëggeel day wormaal darajay nit ki ak sañ-sañam ci dogal; saytu nit nag day jéem a moom xalaatam, digganteem walla tànneefam. Kem gi weesu na bu toppatoo soppeekoo di sonal, tiital, seetlu walla doole.

Alxuraan dafay joxe cofeel, dal ak yërmande ni royukaayu séy, te wone ne njubug mujj gi nekkul ci saytu nit, di wormaal doomi Aadama. Loolu mayul kenn mu moom ku mu bëgg walla mu des ci njàqare.

Tey, wormaal “déedéet”, bàyyi nit am ay diggante yu féex, waxtaan bu leer ak dogal bu amul ragal mën na doon nattukaay. Lii jëfandikoo bu jamono jii la, du seetlu bu mat; bu amee fitna, këpp walla doole, kaaraange ak ndimbalug xereñ a jiitu.

Mën nañu denc mbóotu njaboot bu dee aar sutura gu jaadu te du teg kenn ci njàqare. Waaye bu noppi di nëbb lor, doole, fitna, tooñ walla njàqare ju gaaw, war nañu ko wax ku ñu wóolu.

Alxuraan dafay santaane wax ju jub te moytu njort, yëngu ci mbirum ñeneen ak jëw. Dafay it may ku ñu tooñ mu wax li ko dal. Kon sutura ak sàkku ndimbal ci dëgg du nëbb tooñ walla jëw.

Tey, waxal ku ñu wóolu, ku yor kaaraange walla xereñ, li war rekk waaye ci leer. Lii du wareefu feeñal lépp, du it ndigal ngir tuuma kenn te amul firnde; ci njàqare, du wuutu ndimbalug xereñ walla yoon.

Warul ñu sàggane toppatoo waajur yu màgg yi, waaye warul it mu amul kem ba lor soxlay ñaar ñi séy ak doom yi. Séddale bu jub dafay seet jegeñaale, kaaraange ak dooley ku nekk.

Alxuraan dafay boole jaamu Yàlla ak defal lu baax waajur, mbokk ak ñeneen; di joxe cofeel ak yërmande ni royukaayu séy, te boole wareef ak kàttanu nit. Du joxe ab raŋ bu jekk ngir bépp xuloo ci njaboot.

Pexe toppatoo bu ñépp bokk, séddale liggéey ak ndimbal gu bawoo biti mën nañu feeñal yen bu ëpp. Lii xalaat bu jëm ci jëf la, du sàrtu yoon bu mat; toppatoo, xaalis ak wareefu yoon mën nañu laaj ndigalu xereñ.

Njub dafay tàmbalee fu sunu bañ nit dootu dogal nattukaay bi ñuy koy natt.

Tekki maanaam: Alxuraan 5:8 dafay artu ñu bañ a bàyyi bañ walla mer ci nit ñi yóbbu nu ci njubadi.

Xalaatu tey: Loolu man naa tekki seet dëgg yi bala ngay àtte, jëfandikoo benn nattukaay ci jëf yu méngoo, te bañ a soppi kritik muy xeeb. Aaya bi dogalu ci tolluwaayu jegeñaale walla kóolute gi war ci diggante bu kenn; dafay wone rekk ne bañ nit du sañ-sañu def njubadi.

Jullit yi soxlawuñu bokk xalaat ci laaj bu nekk ngir man a bokk sàkku dëgg ak jëflante gu jub.

Tekki maanaam: Alxuraan 16:125 dafay boole woo ci diine ak xel mu rafet, digal gu baax ak waxtaan ci anam gi gën. bindkat bi dafay ràññee wuute gu tabax te jublu ci dëgg ak farlu gu topp njariñu bopp, di taxaw ci njubadi te soppi wuute muy noonoo.

Xalaatu tey: Nattukaay yu ñuy bokk ci waxtaan, dëggu ak wareef man nañu boole nit ñi te bañ a far wuute yu am yoon. Téere yii waxuñu ne wuute bu nekk baax na, firndeeluwuñu ne benn xalaat moo jub, te mayewuñu benn-benn gu ñu dooleel.

Nit ñi bokkul diine man nañoo liggéeyandoo ci lu am jëmu gu baax te jub, te duñu soxla nëbb walla bàyyi seen wuute ci ngëm.

Tekki maanaam: Alxuraan 5:2 dafay digle liggéeyandoo ci mbaax ak ragal Yàlla, te tere liggéeyandoo ci bàkkaar ak tooñ. Alxuraan 60:8 dafay may te rafetlu mbaax ak yoon wu jub ci ñi xeexul Jullit yi ndax seen ngëm te génne leenul ci seen kër.

Xalaatu tey: Ndimbal bu ñuy bokk jox ñi soxla, aar daraja walla dëkkandoo gu am wareef man nañoo nekk ay wàll yooyu. Waaye jëmu ak anam bu nekk dafa soxla ñu seet ko; aaya yii nanguwuñu bennoo bu nekk, waxuñu ne diine yépp benn lañu, te laajuñu ñu bàyyi seen wuute.

Li mbooloo mi gën a war ñi nekk ci nekkin yu leen gën a yomb a lor mooy nangu ne seen daraja ak seen sañ-sañ ci jëflante gu jub ajuwul ci doole, liggéey walla siiw.

Tekki maanaam: Alxuraan 17:70 dafay jox doomi Aadama daraja. Alxuraan 4:135 dafay woo nit ñi ñu taxaw bu dëgër ci yoon wu jub, sax su loolu di jógaale ci seen bopp walla ci ñi leen jege.

Xalaatu tey: Ci loolu, manees naa génne ne war nañoo déglu ñi mbir mi dal, seet tere yi ñu man a dindi, te bañ a dogal rekk ci njariñu ñi gën a am doole. Aaya yii taxawuñu ab porogaraamu askan bu mat sëkk, benn sistemu ndimbal bu leer walla sañ-sañu yoon bu kenn ci mbir bu kenn.

Tontu bañ te doo soppi ku fees ak bañ du tekki tuutal njubadi. Mooy bañ a may bañ bi mu teg nattukaayi sa jëf.

Tekki maanaam: Alxuraan 5:8 dafay artu ñu bañ a bàyyi noonoo ci nit ñi yóbbu nu ci njubadi.

Xalaatu tey: Kon tontu man naa weddi njubadi gi bu leer, teg ay kem te aar ñi ñu lor, te bañ a xeeb mbooloo walla def njubadi. Aaya bi digalul benn tontu rekk ci xaalis bu nekk, te wuutuwul xelal bu aju ci kaaraange walla yoon.

Bokk ci diine dafay nekk miir bu kóllëre ci mbooloo gën a am solo dëgg ak yoon wu jub, te ñeneen ñi di feeñ rekk ni ab lànggu noon.

Tekki maanaam: Alxuraan 5:8 dafay artu ñu bañ a bàyyi noonoo dindi nu ci yoon wu jub. bindkat bi dafay leeral ni farlu gu topp njariñu bopp man a taxaw ci njubadi te soppi wuute muy xeex gu noonoo.

Xalaatu tey: Wareef mooy natt wax ak jëf yi ci sa mbooloo itam ak nattukaay yu jub, te bañ a jaawale kritik ak wor. Téere yii mayewuñu ñu àtte li nekk ci xolu nit bu kenn, te mayewuñu ñu daan benn askan walla mbooloo mépp ci benn wax.

Bu dogalu ñi ëpp jubul, weddi gi war na doon dëgg, am firnde te bañ a toroxal. Day aju ci xel mu jub bu fekkee du aar njariñu bopp rekk, waaye day tudd njubadi gi ci yoonu njub.

Alxuraan dafay laaj njub ak seede bu dëgg, sax su dee sunu bopp walla sunu jegeñaale; bañ a bàyyi bañ-bañ indi njubadi. Dafay it laaj xel mu rafet ak waxtaan wu gën. bindkat bi dafay ràññee wuute gu tabax te jëm ci dëgg ak farlu gu dimbali njubadi.

Tey, lii mën na doon weddi gu am firnde, xalaatu ñi néew walla yoonu àtte bu jàmm. Du téereb protesta walla yoon bu mat, te mayul tuuma bu dul dëgg walla fitna; war nañu seet doxalin ak njàqare ci mbir mu nekk.

Mbooloo day aar bennam bi ci seet ay njuumteem, nangu wareef te taxawal jubanti te bañ a daan nit ñépp, du ci nëbb njuumte yi. Bokkoo mën na muñ weddi gu dëgg.

Alxuraan dafay laaj seede bu jub sax ci sunu wàll, wóorlu xibaar ak waxtaan ci xel mu rafet. bindkat bi dafay gis wuute gu jëm ci dëgg ni lu tabax, di artu ci farlu gu topp njariñu bopp, dimbali njubadi te soppi wuute muy noonoo.

Tey, seetlu bu leer, déglu ñi mbir mi dal, jubanti bu ñu man a topp ak aar nit ci feyyu mën nañu dëgëral benn. Lii du dig ne xuloo du am, te warul ñàkkal njàqare solo walla noppi gëstu gu jaadu ci turu benn.

Nit ki ñuy jàpp ni doxandéem dafay des ak darajay nit. Loolu day teg ci nun wareefu wormaal ko, aar ko ci toroxal te jëf ci njub, te du laaj ñu weddi wuute yi.

Alxuraan dafay wormaal doomi Aadama, di wone wuute xeet ak giir ni bunt ngir nit ñi xamante. Dafay boole ngëm ak defal lu baax dëkkandoo bu sore ak doxandéem, te terewul mbaax ak njub ci ñi am ngëm gu wuute te bëgg jàmm.

Tey, lii mën na doon bañ génne nit, ubbi yoonu ndimbal bu leer te déglu ñi mbir mi dal. Lii jëfandikoo bu jamono jii la, du yoonu tukki walla kaaraange bu mat; wormaal daraja du dindi seetlu kaaraange gu war te ànd ak kem.

Seetal firnde yi, ni bataaxal bi di jëflante ak ñi ko weddi, ak jëf yi mu lay sant: kàdduy diine rekk duñu tax bataaxal bi wóor.

Fàttaliku maana: Alxuraan dafay laaj ñu seetlu xibaar yi (49:6), topp xam-xam te bañ a topp wax ju amul firnde (17:36), dëggal njub doonte am na mbañeel (5:8), te wax ak ñeneen ak xel mu rafet, dénkaane ju baax ak waxtaan ci anam gu gën a baax (16:125). bindkat bi dafay ràññee wut dëgg gu tabax ak ngir-yoon gu jublu ci bopp, guy tax nit dimbali njubadi te soppi wuute mu nekk coowum mbañeel.

Jëfandikoo ci jamonoy tey: Tuuma ju amul firnde, toroxal mbooloo mépp ak xiir nit ñi ñu far ak benn wet te seetluwuñu dëgg yi ay màndarga lañu. Seetal wax ak jëf yu leer; bokk ci diine rekk du firnde ne nit ki am na yéeney nax.

Ragal ak mer mën nañu gàttal li xel mi di teewlu, te tax xibaar bi mel ni lu gën a yàkkamti walla lu gën a gëmloo. Mbind mu yëngal xol lool itam ñu koy séddoo gën a bari, te platform yi mën nañu yokk dooleem. Waaye yëg-yëg bi ci boppam du firnde ne xibaar bi dëgg la walla du dëgg.

Seetub bpb ci gëstug xel day leeral ni mer, ragal ak ñaawlu mën a jël teewlu ak tax nit ñi bokk ci xibaar bi. Mu digle jàng ci wet: génn ci xët wu njëkk wi, ba noppi seet bindkat bi, jaar-jaaru wax ji ak firnde yi ci gongikuwaay yu bopp seen bopp.

Kon li mën a dimbali mooy taxaw tuuti, wax lan mooy kàddu gu mag gi, wut gongikuwaayu njëkk bi te seet dëggal gu wér ci gongikuwaay yu bopp seen bopp. Gëstu gi day wax ci jubluwaay yi ñuy gis ci mbooloo, du àtte bu wér ci ni xelu benn nit di doxe. Waruñu bañ a jàpp benn njàqare bu wóor ndax rekk xibaar bi dafa jur ragal.

Bala nuy yónnee xibaar, war nanu seet fu mu jóge, ndax mën nañu ko wóolu, ak lor gi mu man a jur ñeneen.

Fàttaliku maana: Alxuraan 49:6 dafay laaj ñu seetlu xibaar bu jóge ci gongikuwaay gu ñu wóoluwul, ngir bañ a lor nit ñi ci ñàkk xam. Alxuraan 17:36 dafay artu ci topp wax ju amul xam-xam, te lëkkale dégg, gis ak déggin ak wareef.

Jëfandikoo ci jamonoy tey: Su manee nekk, seetal gongikuwaayu njëkk bi, jaar-jaaru wax ji yépp ak dëggal yu bopp seen bopp. Su amee lu leerul, waxal ne wóoragul, bul ko yónnee ni lu am dëgg. Aaya yi duñu joxe tëralinu seetlu bu mat ci jamonoy tey, te duñu wax ne xibaar bu nekk du dëgg.

Lislaam mooy njëkk diine ji ak ay gongikuwaayam ak ay aadayam. Diine ji Jullit yi di dund mooy anam yu wuute yi nit ñu wuute di dégg ak di jëfe seen ngëm; bari na te waruñu ko def benn xeetu dund rekk.

Islamisme ab xalaatu politig la buy wut, ci turu Lislaam, tëralin wu war ci askan ak nguur te diine moo ko dëggal, te bañ ay nattukaayu demokaraasi yu nangu xalaat yu wuute. Jëfandikoo diine ci politig gën na yaatu: mën na ëmb bokk ci demokaraasi, aar njariñ, jëfandikoo màndarga ci politig walla jëfandikoo diine ni jumtukaay. Wax ji «Lislaam ci politig» itam ñépp duñu ko jëfandikoo ak benn maana.

Kon war nañu xool jubluwaay yi, yoon yi ak ni ñuy jëfe sañ-sañ, ngor ak xalaat yu wuute — du turu diine rekk. Xamkat yi sax duñu mànkoo ci maana yu matal yi, te kàddu yii waruñu tax ñu teg tooñ mbooloo mépp walla jàpp ne kenn dafa ànd ak benn xalaatu politig ndax rekk moom Jullit la.

Ŋàññ day jëm ci njàngale, wax, mbooloo walla jëf te joxe ay sabab. Toroxal nag day song darajay ñi gëm diine ji walla àtte leen ñépp ci anam gu jubul.

Fàttaliku maana: Alxuraan 17:70 dafay wax ne doom Aadama am nañu daraja. Alxuraan 5:8 dafay artu ngir mbañeel ci nit ñi bañ a yóbbu ci njubadi.

Xalaat ci jamonoy tey: Kon mën nañu seet sax ŋàññ gu tar ci diine ci firnde ak sababam; weddi rekk du ko soppi toroxal. Ñu jàll kem gi bu ñuy wàññi darajay nit ñi walla àtte mbooloo mépp te seetluwuñu. Gongikuwaay yii duñu dogal benn mbirum yoon bu jëm ci sañ-sañu wax, te duñu aar waxi diine ci ŋàññ gu am firnde.

Mën nanu weddi extremisme bu dëgër te bañ a àtte nit ñi ñépp ndax seen cosaan walla mbooloo mi ñu bokk.

Fàttaliku maana: Alxuraan 49:6 dafay laaj ñu seetlu xibaar yi bala ñuy lor nit ñi ci ñàkk xam. Alxuraan 5:8 dafay laaj njub sax ci ñi ñu bañ. Alxuraan 16:125 dafay laaj xel mu rafet, dénkaane ju baax ak anam gu gën a baax ci waxtaan.

Jëfandikoo ci jamonoy tey: Seetal wax ak jëf yu leer, tudd doole ju metti walla toroxal ci anam gu leer, te moytu teg mbooloo tooñ bu amul firnde. Aaya yi duñu joxe seetu extremisme bu mat, duñu firndeel yéeney benn nit, te duñu wuutu seetu njàqare bu boroom xam-xam ci kaaraange.

Déedéet. Dëgg war na am waaye doyul: 49:6 sant na nu seetlu, 17:36 artu na nu ci topp lu nu xamul.

Xibaar bu dëgg sax man na lor ci siiwal sutura, seetlu nit walla jëw; 49:12 terewul aar, yégle lor walla seede dëgg.

Nattal dëgg, soxla, ñi koy jot ak lor. Bu wax di aar, waxal dëgg te yam; bëgg-xam walla siiw du tax séddoo jub.

Ragal ak mer dañuy jël xel te man nañu def kàddu mel ni lu gaaw, waaye duñu firnde dëgg walla fen.

Sos noon man na soppi mbir mu jub muy njubadi. 5:8 laaj na njubte sax ci noon; 16:125 xel ak waxtaan wu gën.

bindkat bi tàggat na wuute buy wut dëgg ak farlu guy yàq. Mbir mu jub soxla na sabab yu ñu man a seet ak wax ju jub, te du nëbb ragal dëgg walla ŋaalaaj bu war.

Teddungal du nangu lu ñu seetul. 17:36 nangu na seet cosaan, sabab ak kemu wax ne am na sañ-sañ ci diine.

16:125 laaj na waxtaan wu gën; 39:18 sant na déglu ak topp li gën. Seetal wax ji, bul lor kersa nit ki.

bindkat bi tàggat na wut dëgg ak farlu. Tur walla daraja du firnde dëgg; laaj bu ubbeeku it du firnde ne wax ji fen la.

Ni ab tegtal bu ñuy jëfandikoo, mën nanu ràññee lii: xam-xam day sukkandiku ci sabab walla firnde yu ñu seet bu doy. Foog mën na am lu ko tax, waaye wóoragul. Wax kese mooy wax ju ñu wonewul firnde ju dëgër ci moom.

Fàttaliku maana: Alxuraan 49:6 dafay laaj ñu seetlu xibaar bu jóge ci gongikuwaay gu ñu wóoluwul bala ñuy jëf ci moom. Alxuraan 17:36 dafay artu ci topp dara te amul xam-xam, te lëkkale gis ak déggin ak wareef.

Xalaat ci jamonoy tey: Laajal kon: Lan lañu gis walla dëggal? Lan lañu ci jële ni njeexital? Te lan lañu wax rekk? Ràññale ñetti xaaj yii ab tegtalu bindkat la ci jamonoy tey; ñaari aaya yi duñu taxawal njàngum xam-xam bu mat, te lu wóorul doonte ñu ko wax bu leer, wóorul ba tey.

Ngëm warul ragal gëstu sayans gu ànd ak dëgg: mën na woo nit ci seet bu teey, fekk yoonu sayans di gëstu laaj yu aju ci lu ñu mën a natt ak firnde yu ñu mën a seet.

Fàttaliku maana: Alxuraan 3:190–191 dafay boole xalaat ci asamaan yi ak suuf si ak fàttaliku Yàlla. Alxuraan 29:20 dafay woo nit ñi ñu dox ci suuf si te seet ni bindéef tàmbalee. Gongikuwaayu dundu bindkat bi bi itam bind na mébétam bu Medresetü’z-Zehra, bu doon jublu ci boole njàngum diine ak njàngum sayans bu bees.

Jëfandikoo ci jamonoy tey: Ngëm mën na ubbi laaj ci maana ak wareef te bañ a wuutu natt walla seetu sayans; gëstu mën na seet jëfi náttuur te loolu taxul mu dogal bépp laaj ci maana. Aaya yi duñu téereb yoonu sayans, te mébétu njàngum bindkat bi du firndeel benn waxu sayans walla wóor ni ngëm ak sayans duñu mas a am wuute ci bépp mbir.

Jëkkal di laaj ndax wax ji leer na te mën nañu ko seet dëggam ci cosaanam. Gannaaw loolu, seetal done yi ñu dajale ak ndax natt gi, nit walla mbir yi ñu tànn, méngale gi ak tëralinu gëstu gi dañuy méngoo ak laaj bi. Seetal itam ndax ñu wax nañu fu juum man a jóge, li wóorul, yeneen leeral yi mën a am ak fu ñu mën a yàtal njeexital bi.

Benn njeexital rekk dafa faral di ñàkk wone nataal bi yépp. Kóolute day yokku bu yoon yi leer ba ñeneen mën leen a seet bu xóot, gëstu yu bopp seen bopp jot ci njeexital yu jege, te wax ji méngoo ak dajale firnde yépp. Njeexital yu wuute war nañu leen seet, du leen nëbb.

Sax sayans bu dëgër wóorul téemeeri ci téemeer te mën nañu ko jubanti. Seetu xamkat yi walla benn mbind bu ñu siiwal du wóoral dëgg, te du ci bépp wàllu sayans lañu mën a def gëstu giwaat ci benn anam. Kon war nañu waxandoo dooley firnde yi, fu seen njariñ yem ak li wóorul ci ñoom.

Jëkkal di seet ndax kàddu yi, fu wax ji jóge ak jaar-jaaram dëggal nañu leen.

Fàttaliku maana: Alxuraan 49:6 dafay laaj ñu seetlu xibaar bu jóge ci gongikuwaay gu ñu wóoluwul, ngir bañ a lor nit ñi ci ñàkk xam. Alxuraan 17:36 dafay artu ci topp wax ju amul xam-xam.

Jëfandikoo ci jamonoy tey: Wutal jukki bu njëkk bi, méngale kàddu yi te jàng li leen wër. Ràññeel tekki, leeral ak kàddu gu ñu jël ni mu mel. Nataal bu am turu ku siiw rekk du firnde ju doy. Su cosaanu wax ji leerul, bul ko séddoo ni waxu diine ju ñu wóoral.

Xalaatu keneen mën na yóbbu nu jege dëgg su nu ko jàppul ni song rekk, waaye nu seet ay sababam ak dëgg.

Fàttaliku maana: Alxuraan 16:125 dafay laaj xel mu rafet, dénkaane ju baax ak anam gu gën a baax ci waxtaan. bindkat bi dafay ràññee wuute yi jëm ci dëgg ak ngir-yoon gu jublu ci bopp, guy dimbali njubadi te soppi coowum wax mbañeel.

Xalaat ci jamonoy tey: Sabab bu keneen joxe mën na wone wàll wu nu fàtte, feeñal juum walla dëgëral sunu leeral. Gongikuwaay yi duñu wax ne xalaat bu wuute yépp dëgg la, te duñu laaj ñu bàyyi li nu gëm te am firnde walla kem yu war.

Suufeel xel mooy ràññee li nu xam, li nu foog ak li ñu war a seetlu ba tey.

Fàttaliku maana: Alxuraan 49:6 dafay laaj ñu seetlu xibaar bala jëf ju sukkandiku ci ñàkk xam di jur lor. Alxuraan 17:36 dafay artu ci topp wax ju amul xam-xam, te lëkkale gis ak déggin ak wareef.

Jëfandikoo ci jamonoy tey: Ci jamono ju tontu yi jàppandi ci saa si, loolu mooy seet gongikuwaay yi ak jaar-jaaru wax ji, feeñal li wóorul te, su ko yelloo, xaar bala ñuy àtte. Aaya yi duñu joxe tëralinu seetlu bu mat ci jamonoy tey, te gaaw walla wax ak kóolute du firndeel dëgg.

Xam kemu sa firnde bokk na ci xam-xam. 17:36 artu na ci wax lu ñu xamul.

“Xamuma” jub na bu ay done ñàkkee, wóoradi des walla ay tekki yu bare man a am. Wóolu yokku na ci seet ak nangu jubanti.

Nangu loolu du tax wut gi jeex: waxal li ñu xam, li wóorul ak li war a seet. Mu aar ci wóorug caaxaan, waaye du wuutu gëstu.

Bu xamkat yi wuutee, bul waññ rekk ñi wax. Seetal laaj bi, done yi, natt, misaal, méngale ak tëralinu gëstu gi.

Yoon wu leer, wax njuumte ak wóoradi, méngoo gu bokkul ak mbooleem firnde dañuy yokk wóolu gu man a soppi.

39:18 sant na déglu ak topp li gën. Méngaleel sabab, xam-xam ak kem; cosaan yi joxuñu natt bu nekk fépp walla àtte ci benn werante.

Soppi xalaat ak sabab mooy teg dëgg ci kaw dëgër bopp. 39:18 sant na topp li gën.

Xam-xamu àddina dem na kanam ci seet, tekki yu di wéqante ak misaal yu ñu jubanti; man a jubanti doole la.

Du bépp soppi moo jub: soxla na firnde walla sabab bu gën. Jubanti ci leer wareef la; coono, moda walla yomb bumu doy.

Ku tàmbalee ak Bismillah, du tàmbalee ni ku man lépp ci boppam, waaye dafay fàttaliku ne soxla na ndimbalul Yàlla.

Ni bindkat bi firndee: Ci Kàddu gu Jëkk gi, bindkat bi wax na ne Bismillah mooy tàmbali lépp lu baax te mu doon fàttaliku Yàlla. Wax jii dafay jublu jëf ju baax ci Yàlla te di fàttali ne doole, jumtukaay yi ak njariñu jëf ji nekkul yépp ci sunu loxo.

Loolu du def Bismillah garab gu loy may ndam ci lu nekk, te xaaj bi du àtte ne jëf ju nekk nanguw na ci yoon. Bu jëf ji di njubadi, wax baatub diine rekk doyul: yoonu jëf bi ci boppam war na baax te ànd ak yitte.

Julli ak ñaan man nañu soppi diggante nit ak Yàlla, jubluwaayu xolam ak dooleem ngir jëf, doonte jafe-jafe ji jeexul ci saa si.

Li Qur’aan wi sukkandikoo: Qur’aan 20:14 boole na julli ak fàttaliku Yàlla. Qur’aan 2:186 wax na ci jegeñaayu Yàlla ak ni muy tontu ku ko woo; waaye aaya bi waxul ne li nit bëgg lépp dina am ci saa si.

Ni bindkat bi firndee: Ci Kàddu gu Ñaar-fukk ak Ñett gi, mu leeral ne wóolu Yàlla tekkiwul bàyyi jumtukaay yu war. Mu tudde góor-góorlu ak jumtukaay yooyu ab xeetu ñaan ci jëf. Kon ñaan ak jëf duñu ay noon. Gis-gis bii du wuutu ndimbalum paj, ndimbal ci wàllu xel mbaa ndimbal ci dund, te du digle njariñ bu wóor ci benn mbir.

Qur’aan wi tegul xalaat ak seet dalug xol ni ñaari yoon yu dëngoo. Benn xaaj dafay boole ngëm gu ñu nangu, laaj gu dëggu ak seet gëna wóor ci xol ci waxtaan wu benn.

Waxaat ci maanaam: Ci Qur’aan 2:260, Ibraahiima laaj na naka la Yàlla di dekke ñi dee. Mu dëggal ngëmam te itam wax ne xolam bëgg na dal.

Xalaat bu tey: Xaaj bi may na nu bañ a jàppe laaj gu dëggu ni réer ci ngëm. Waaye du tontu laaj yépp ci mbirum xel ak xol, du yamale sikki-sàkka yépp ak laaju Ibraahiima, te du dig kenn mu am jaar-jaar walla firnde gu mel ni yosam.

Dëggu ci yéene mooy jublu jëf ju diine ci Yàlla dëgg-dëgg, bañ cee wut rekk ngërëmu nit ñi.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 98:5 santaane na jaamu Yàlla ak xol bu sell. Qur’aan 107:4–6 yedd na ñi sàggane ci seen julli te di ko won ngir nit ñi gis leen.

Waaye kenn mënul xam bu wóor ci biti ndax benn jëf am na dëggu ci yéene. Def dara ci kanamu nit ñi firndewul ne dañu koy def ngir wone bopp, te nëbb jëf it firndewul xol bu sell. Laaj bii man naa jariñ ci seet sa bopp: Ndax dinaa def lu baax lii su kenn dul ko xam? Aaya yi mayuñu nu àtte yéene ju nëbbu ci xolu keneen.

Sant man na ubbi bët yi ci lu baax li ñu jot, te bañ a weddi metit, ñàkk walla njubadi.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 14:7 boole na sant ak yokkute gu Yàlla dig. Qur’aan 2:155 itam tudd na ragal, xiif ak ñàkk ni ay jaar-jaar yu nattu.

Xalaat bu tey: Sant ak wax dëgg ci coono gu am duñu lu war a juuyoo. Kenn warul tekki yokkute gi ni alal ju wóor ne dina ñëw. Kenn warul jëfandikoo aaya bii ngir sonal nit mu nëbb naqaram. Jëf ju dëggu man naa doon gis lu baax li am te itam nangu ndimbal li ñu soxla.

Xam-xamu diine day doon yitte gu ñuy dund bu mu yemul ci wax, waaye mu boole déggin gu ñu seet ak jëf ju am yitte.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 17:36 tere na topp wax ju amul xam-xam te boole dégg, gis ak déggin ak sàmm sa yitte. Ci Qur’aan 31:17, Luqmaan digal na doomam julli, ñaax nit ñi ci lu baax, tere lu ñaaw te muñ.

Xalaat bu tey: Loolu man naa doon seet wax ju diine bala ngay jottali ko, te tàmbalee ci sa jëfin ak njub, muñ ak wóor. Aaya yi joxuñu doxalin wu mat sëkk ngir jàng diine, diguñu benn njariñ, te mayuñu kenn mu àtte ngëmu nit ku mujj.

Déedéet. Su jaamu Yàlla nekkee lu ñuy def saa su nekk te miin ko, loolu rekk du firnde ne maanaam réer na. Alxuraan dafay wax ne fàttaliku Yàlla bokk na ci jubluwaayu julli, te mu laaj jaamu gu sell.

Li ñuy ñaaw mooy fàtte ak ngistal, waaye du jëf ji di dellusi. Li am solo mooy xool ndax fàttaliku ak sellal niyya dañuy des walla dañuy yeesal.

Ci jëf, nit mën na taxaw tuuti bala muy jaamu, yeesal niyyaam te xalaat bu baax ci ay baat. Lii ay tegtal la yu jóge ci ponk yi, du kóllëre ci benn yëg-yëg walla muj.

Sàmm sellal niyya lu baax la: Alxuraan dafay laaj jaamu gu sell te moytandiku ngistal. Waaye loolu du tekki ne jëf yu baax yépp yu ñu gis amuñu sellal niyya.

Alxuraan itam dafay woo nit ñi ñu dimbaleante ci lu baax. Mën a ñu jaawale walla am ay sabab yu jaxasoo du firnde ne war nañu bàyyi lu baax.

Ci jëf, nit mën na seet niyyaam, moytu wone boppam lu amul solo, te kontine def lu baax. Loolu du may kenn sañ-sañu àtte niyya yu nëbbu yu ñeneen ñi.

Xam sañ-sañi ñeneen ñi dafay soppi sax tànn yu ndaw yi di mbirum njub. Alxuraan dafay sant matal natt ak pees bu jub te tere wàññi li nit ñi moom.

Loolu du alal rekk: wax ju jub dafay sàmm diggante, waaye sikki-sàkka, seetaan kumpa ak jëw dañuy jéggi digal. Dëgg ak daraja war nañu am solo ci dund gu nekk.

LaaJu jëf mooy: sama tànn dafay lor, noppiwal walla àtte kenn te amuma xam-xam, te ndax dinaa ko teg njub su fekkee mu nekk ci sama alal? Ponk yii duñu wuutu doxalinu yoon bu mat walla àtte benn mbir bu jagleel.

Ndaw man naa am dëgër bu mu bañ a boole dayoom ak limu ‘likes’ buy soppeeku. Li ñu lay gis ci platform bi ab limukaay la, waaye du nattukaayu darajay nit.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 17:70 wax na ne Yàlla teral na doomi Aadama. Xaaj bi boolewul daraja jooju ak liggéey, nit ñu bare ñuy gis la walla nangu gu ñu lay nangu ci kanam ñépp.

Xalaat bu tey: Man naa jariñ ngay ràññee xalaatu nit ñi, am jamono ju amul coonob platform, te sàmm diggante yu wóor yu ajuwul ci lim yu ñépp di gis. Aaya bi du gëstu xel mu aju ci jumtukaayi jokkoo, du teg tur ci benn coono, te digul ne ñàkkug wóor dina jeex ci saa si.

Bokk ci mbooloo warul tekki bàyyi sa daraja, sa gëm-gëm walla sa yitte bopp. Mbooloo mu dëgër day nangu wuute te du teg nangu nit ci mu weddi boppam.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 49:13 wax na ne nit ñi ñu def leen ay xeet ak ay giir ngir ñu xamante, te du natt seen daraja ci mbooloo bi ñu bokk. Qur’aan 17:70 jox na doomi Aadama daraja ju cosaan.

Xalaat bu tey: Kon bokk man naa tekki sàmm diggante yi ak bokk ci yitte yu ñépp, te wax déedéet ak teggin bu lañuy laaj nga nangoo njubadi walla nga xeeb sa bopp. Aaya yi joxuñu gisiin wu mat sëkk ci dënnu nit bu tey, te àttewuñu ban mbooloo walla ban diggante moo wóor ci benn mbir.

Goreel ëpp na topp bépp bëgg-bëgg bu jekki. Mu ngi ci mën a seet sabab yi, téye sa bopp te nangu yitte ci li jëf yi jur.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 79:40–41 boole na téye bëgg-bëgg bu jubadi ak sàmm sa yitte ci kanamu Yàlla. Qur’aan 39:18 màggal na ñi déglu bu baax te topp li gën ci li ñu dégg.

Loolu joxul gisiin wu mat sëkk ci goreelu nit boppam mbaa goreelu réew. Waaye, ni ko mën a jëfandikoo, tànn gu gore soxla na àtte bu rafet te warul fàtte daraja ak yelleefi ñeneen. Yitte dindiwul goreel; dafay aar ko ba mu bañ a nekk coobare gu amul dayo.

Kenn warul jàppe àndandoo nit ci diine ni mu mën a yilif ngëmu keneen. Digal ak misaal wu baax wuute nañu ak sonal nit walla ñàkkal ko sañ-sañam.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 28:56 wax ak Yonent bi te teg njub gu mujj ci loxol Yàlla, du ci yilifu nit ci ñi mu bëgg. Qur’aan 17:70 wax na ci darajay doomi Aadama.

Xalaat bu tey: Bu njaboot walla xarit di la sonal ci diine, man naa war nga wax bu leer àpp bi nga teg. Bu ñu lay tëkku walla jëfandikoo ci yaw doole, sa kaaraange moo jiitu; jéemal wax ak nit ku wóor walla ñëwalu ci ñu am xam-xam ci ndimbal. Jëfandikoo gi ci njaboot ak xarit xalaat bu tey la; aaya yi àttewuñu benn xëccoo bu njaboot, te duñu wuutu ndimbal ci kaaraange, ci waxtaan ak boroom xam-xam walla ci yoon.

Ci yoon yi mën a aar ndaw ñi ci xalaat yu tar ak nataalu noon bu ñu yombal, am na seet wax yi, bañ a xeeb nit ñi yépp ci benn, te bañ a teg bokk ci mbooloo ci kaw dëgg ak njub.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 49:6 laaj na ñu seet xibaar, Qur’aan 17:36 moytandiku topp wax ju amul xam-xam, te Qur’aan 5:8 santaane njub doonte am na bañante. bindkat bi leeral na naka la farlu gu aju ci njariñu bopp man a dimbali njubadi te soppi wuute mu doon xëccoo ak bañante.

Jëfandikoo bu tey: Diggante yu wóor, laaj yu ubbeeku, seet cosaan yi ak weddi tooñ mbooloo mépp man nañu jariñ. Lu ñu sukkandikoo yii du teg tur ci benn nit, du dig aar gu wóor, te bu amee musiba gu leer du wuutu ndimbalu jàngalekat ci tarbiya, boroom pajum xel walla boroom kaaraange.

Kersa ak daraja laajul ñu xeeb yaram walla ñu weddi li ñuy yëg. Yaram bi man nañu ko aar te sàmm ko; yëg-yëg yi man nañu leen xam te du bépp bëgg-bëgg moo war a yilif jëf.

Waxaat ci maanaam: Qur’aan 7:26 wax na ci yére ni lu di sutura ak taar, te teg ragal Yàlla ci kaw. Qur’aan 17:70 wax na ci darajay doomi Aadama. Ci Qur’aan 12:86, Yaaquub wax na coono ak naqaram ci Yàlla, te jàppul leen ni lu amul solo.

Xalaat bu tey: Jikko ju am daraja day boole aar, dayo ak wax dëgg ci li ñuy yëg. Xaaj yii joxuñu sàrtu col bu mat sëkk, xeebuñu yaram te duñu teg turu feebaru xel ci kenn. Waruñu leen jëfandikoo ngir gàcceel nit ndax seen yaram walla seen yëg-yëg.

Darajay nit du benn note, ndam walla pexe bu àggale. Alxuraan dafay wax ne doom Aadama ñu teral leen; ndam gu ñuy gis du mooy tàmbali daraja jooju.

Ñàkk ak daanu mën nañu nekk natt, waaye Alxuraan du ci tekki lu tax nit kii daanu te du may ñu àtte ne mbugal la. Sax gannaaw njuumte, xàddi yaakaar ci yërmande Yàlla du yoon wi ñuy laaj.

Ci jëf, nit mën na wax li lajj te bañ koo def àtte ci boppam yépp: seet ko, jël wareef su ko waral, te tànn jéego bu man a àgg. Lii du kóllëre ci ndam gu gaaw walla dal gu ci saa si.

Ki ñu tooñ warul noppi. Alxuraan dafay may ki ñu tooñ mu wax ci li ko dal; kon laaj ndimbal du wàññi darajaam.

Tere sikki-sàkka, seetaan kumpa ak jëw waruñu ko jëfandikoo ci ñi ñu lor: jukki bi ñu seet dafay leeral ne wut kaaraange, laaj ndimbal, yégle lor ak seede dëgg terewuñu.

Ci sàmmu tey, ndaw mi mën na dem ci mag bu mu wóolu walla kurél gu yor wareef, wax li xew ci dëgg. Loolu du may tuuma gu dul dëgg walla feyyu ci kanam ñépp, te du wuutu ndigalu kaaraange walla yoon bu jagleel.

May ak bunt yu wuute mën nañu nekk natt gu ñu dénk nit, du jumtukaayu tur rekk. Kon may rekk du dogal yoon wi gën a jub.

Alxuraan dafay sant ñiy déglu te topp li gën, moytandiku dogal te amul xam-xam, te boole wareef ak kàttanu nit. Tànn bu dëgër dafay xool xam-xam, xel mu dal ak digal yu dëgg.

Ci jëf, ndaw mën na bind mayam, njariñ yi mu gëm ak wareefam benn-benn, déglu xelal bu wóor, te jéem jéego yu ndaw yu man a seetaat. Lii jëfandikoo bu tey la, du kóllëreg Yàlla ci ndam walla xalaat bu mat ci tànn liggéey.

Ngëm man na jox nit ku nekk ci tiis yaakaar ak kàddu yu muy waxe njàqareem; waaye warul ko teg ci kaw benn faramfacce bu gaaw.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 2:155 boole na ñàkk bakkan ci jéem yi nit ñiy daje, te jox na xibaar bu baax ñi muñ. Alxuraan 2:286 boole na warugar ak kàttanu nit, te ëmb na ñaan ngir njéggal, yërmande ak woyofal yen.

Xalaat bu tey: Aaya yii dañuy may ñu nangu tiis bi ni mu deme, nekk ak ñeneen ñi te nangu ndimbal. Duñu faramfacce lu tax nit kii moo dee, duñu àtte kenn ku dee, te duñu dig ne metit bi dina gaaw a jeex. Yenn saa, nekk ak nit ki ak yërmande moo gën a dëgg benn tontu bu ñu waajal ba noppi.

Feebar du firnde ne mbugal la walla ne nit ki am na tooñu boppam. Dafa njëkk a doon yen bu dëgg buy soxla yitte, paj mu méngoo ak feebar bi, ak fu nit ki man a waxe coonoom ci dëgg.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 21:83–84 nettali na ni Yonent Ayyub waxe coono bu réy bi ko dal, ñaan Yàlla yërmande te jot ci woyofal. Alxuraan 2:155 lim na tiitaange ak ñàkk yi ci jéem yi. Benn ci ñaari jukki yii mayul ñu dogal ne feebar bu ñu xam firnde la ne nit ki am na tooñu boppam.

Aaya yi duñu faramfacce li waral feebar bu ñu xam, duñu wax ne feebar yépp ay jéem lañu, te duñu dig faj gu gaaw. Duñu wuutu seetlu walla pajum fajkat. Deesul jëfandikoo tekkiy diine ngir sànni tooñ ci kaw ku feebar walla tere ko mu seet ndimbal ci ku am xam-xam.

Faramfacce naka la nit di dee du tëj laaj bi ci maana dundam ak deeyam.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan dafay wax ne dund ak dee dañu bokk ci jéemug jëf, te tudde Yàlla Ku Am Kàttan te Jagleel Njéggal (67:2). Ci Kàddu gu Ñaareel gi, bindkat bi tekki na àddina, ci gis-gisu gëmkat bi, ni bérab bu warugar, jéem ak màggal Yàlla.

Xalaat bu tey: Gis-gis bii dafay delloo xel itam ci naka lañuy jëfandikoo waxtu wi des ci sunu diggante. Du wuutu faramfacceg fajkat, te du wax lu tax nit bu ñu xam di dee ci jamono ju ñu xam.

Yaakaar soxlawul ne xaal wi soppi gaaw. Man naa nekk ci gis jéego bi topp te nit ki man koo àttan.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 2:155 lim na tiitaange ak ñàkk yi ci lu leer, te jox na xibaar bu baax ñi muñ. Alxuraan 2:286 boole na warugar ak kàttanu nit, te ëmb na ñaan ngir yërmande ak woyofal yen.

Xalaat bu tey: Ci loolu, mën nañu jële jikko juy nangu coono bi te may ndimbal mu am bérab. Soxlawul nga yenu lépp yaw rekk. Aaya yii duñu dig coppite gu gaaw, te duñu wax ne sa coono mbugal la.

Warul ñàkkal solo coonoy ñi deful dara, te warul ñu gaaw a woowe ko mbugal mu ñu man a leeral. Cosaan yii duñu joxe lu nëbbu lu tax nit ku jagleel di sonn.

Alxuraan 2:155 day tudd ragal, xiif ak ñàkk ni ay natt, te di dëfël ñi muñ te du wax lu tax coonob nit ku jagleel. Alxuraan 7:156 day wax ne yërmandey Yàlla dafa ëmb lépp, te Alxuraan 4:135 day santaane nit ñi ñu taxawal njub doonte mu juuyoo ak seen njariñ.

Kon yërmande ak njub duñu des xalaat rekk: war nañu jàpp coono bu am solo, aar ñi ko dal te bañ njubadi. Aaya yii duñu dig dindi gaaw, duñu leeral qadar bu jagleel, te ci ragal walla coono gu tar duñu wuutu ndimbalum faj, xel, yoon walla jëf.

Wéet soxlawul njëkk benn faramfacce bu mat; li mu soxla mooy nekk ak nit ki ci dëgg. Ngëm man na fàttali jegewaayu Yàlla, waaye àndandoo ak nit ñi dafay des warugar bu ñu war a jëfe.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 50:16 wax na ne Yàlla xam na nit ki ak sax li xelam di déey. Alxuraan 4:36 boole na jaamu Yàlla ak defal njaboot, dëkkandoo bu jege ak bu sori, àndandoo ak ñi aajow.

Xalaat bu tey: Déglu, saxal jokkoo te bokk seet ndimbal lu méngoo man na gën a dëgg kàddug dëfël bu gaaw. Aaya yi duñu dig ne wéet gi dina gaaw a jeex, te jegewaayu Yàlla du wuutu ndimbalu nit ñi walla bu ku am xam-xam. Su amee lu gaaw buy wone ne nit ki man naa lor boppam, war na jot ci ndimbal bu gaaw walla liggéeyukaayu jafe-jafe ci saa si.

Gëm ne Yàlla dafay dekkal ñi dee ubbi na yaakaar gu weesu dee; waaye soxlawul ne mu far tiitaangeg ñàkk ci saa si.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Ci Alxuraan 2:260, Ibraahiima laaj na naka la dekkalaate giy ame. Doonte dëggal na ngëmam, dafa doon seet dalal xolam.

Xalaat bu tey: Kon yaakaar ak xol bu baaxul a dal man nañu ànd. Waaye aaya bii du nettali naka la daje bu kenn di bëgg ginnaaw dee di deme. Du joxe benn dig bu ñu jagleel nit bu ñu xam te dee.

Bu nu dëfalee xolu ku nekk ci coono, warunu tekki mbaa àtte coono bi ci diine. Alxuraan wax na ci nattu, waaye du wax lu tax nit ku sell di sonn; kon warunu ne: «Mbugal la ci lu wóor.»

«Danga wara man a muñ» it du dëfalu xol bu baax. 2:286 dafay boole wareef ak kàttan, waaye du nu may nu weddi naqaru xel; ci 12:86, Yaqub wax na naqaram ci lu leer.

Li gën mooy wax ci lewetaay: «Damaa naqarlu ci li ngay dund. Soxlawul nga tuuti sa coono ci sama kanam. Naka laa la man a jàppale léegi?» Du dig dindi jafe-jafe ci saa si, waaye du bàyyi nit ki kenn.

Wut paj du juuyoo ak wóolu Yàlla. Ayyub wax na coono bi ko dal te jublu ci yërmandey Yàlla, waaye nettali bi du wax li waral feebar bu sell te du dig wér ci gaaw.

Risale-i Nur dafay woowe jëfandikoo jumtukaay yu baax ñaan ci jëf. Tawakkul du bàyyi ndimbal li am, mooy def li ware te bañ a jàpp ne njureef lépp ci sunu loxo la.

Seetug fajkat, paj bi ñu digle, ñaan ak yaakaar man nañu ànd. Ñaan du wuutu pajum xam-xam, te paj du wóoral njureef bu sell.

Fàttaliku dee dafay nu fàttali ne waxtu ak tànn am nañu solo. 67:2 dafay boole dund ak dee ak nattu ku gën a rafet jëfam, waaye du tekki deewu nit ku sell te du may nu àtte ku dee.

Risale-i Nur dafay gis àdduna ni barabub wareef, nattu ak ay màndarga yu am maana. Njéextalu dund du wàññi njariñam; man na leeral li gën a am solo te tax nu gën a def lu baax.

28:77 dafay boole wut àllaaxira ak bañ a fàtte cér bi ci àdduna ak def lu baax. Wareef ak mbégtey dund duñu jàmmaarloo.

Dundal sa bopp, amal ñeneen njariñ ak sàmm sa kem-kàttan mënuñu leen a yamale ci benn limu waxtu rekk. Yemale gu am sago dafay seet warugar yi, jumtukaay yi am, wér-gi-yaram ak kàttanu ku nekk.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 28:77 boole na sàkku Àllaaxira ak bañ a fàtte cér bi nit am ci àddina, defal ñeneen lu baax te bañ a sàkku yàqute. Alxuraan 2:286 boole na warugar ak kàttanu nit.

Jëfandikoo bu tey man na tekki liggéey ci njub ak njariñ, jagleel waxtu noppalu te wax ci yenu bu ëpp bala mu metti. Aaya yi duñu joxe benn doxalinu waxtuw liggéey, te duñu wuutu yoonu liggéey walla digalu fajkat. Deesul jëfandikoo Alxuraan 2:286 ngir weddi ne ku nekk yenu na lu ko ëpp walla ngir sonal nit ñi ñu joxe seen bopp ba jeex.

Benn kemu jikko bu gëna néew mooy: deesul jël alal ci lu jubul, te deesul wuutu nangug nit ak nax walla doole.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 2:188 tere na lekk alal ci lu jubul walla jëfandikoo kilifa yi te xam ne dañuy jël alalu ñeneen ci lu jaaduwul. Alxuraan 4:29 ràññee na loolu ak jënd ak jaay bu ñaari wàll yi nangoo.

Aaya yii duñu joxe natt bu mat ngir xam ndax jumtukaayu xaalis yu bees halal lañu, te duñu joxe fatwa ci mbir mu ñu xam. Nangu rekk taxul jënd ak jaay yépp jub walla wóor. Kóllëre, ribaa, jumtukaayu xaalis yu jaxasoo walla xëccoo man nañu soxla digal ci ku am xam-xam ci yoon ak diine.

Dund gu baax mënuñu koo natt ci benn limu alal bu ñépp war a am. Li am solo mooy ndax nit ki dafay jëfandikoo alalam ak xel, walla alal ji moo tàmbalee jiite dundam.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 25:67 nataal na njël gu rafet ni yoon wu nekk diggante yàq alal ak ñàkk a génne dara. Alxuraan 102:1 artu na ne rawante ci gëna am man na jële xel ci li gëna am solo.

Aaya yi duñu tere moomeel yépp, denc walla tekki ci koom, te duñu màggal ndool. Duñu itam joxe benn kemu kaw bu ñépp war a yem. Laaj bu gëna dëgg mooy: Ndax sama alal dafay liggéeyal sama soxla yu dëgg ak sama warugar, walla diirante ak ñeneen ñi dafay lekk sama xel, sama waxtu ak sama jumtukaay yi gëna bari?

Alal dafay indi warugar ci ñi nekk ci soxla. Aaya yi ñu jëfandikoo fii duñu jàppe soxla gi ni bunt rekk bu ku bëgg man a jaar ci ngir tabe.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 51:19 wax na ne ci alalu ñi ragal Yàlla am na cér bu ñu xam ngir ki ñaan ak ki aajow. Alxuraan 59:7 dafay wax ci séddale yenn alal, te wax bu leer ne jubluwaayam mooy bañ a bàyyi alal di wër ci diggante boroom alal yi rekk.

Xalaat bu tey: Mboolem yii man nañu ñaax ndimbal bu nit di joxe boppam, tëralin yu askan wi man a wóolu, ak seet ndax sunu yoonu koom dafay yokk ndool. Waaye aaya yi seen bopp duñu samp benn tëralinu dimbali askan bu mat ci jamono jii, duñu itam dogal benn natt bu ñu xam ngir juuti, may walla asaka; te duñu wuutu digalu yoon walla bu diine bu jóge ci ku am xam-xam.

Dëggu dafay des warugar, donte ñàkk dëggu di indi njariñ ci diir bu gàtt.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 4:135 sant na ñu taxaw bu dëgër ngir njub ak seede bu dëgg, donte loolu dina safaan ak sunu njariñ walla njariñu ñi ñu jege.

Xalaat bu tey: Loolu man na tekki bañ a nangu wax ju dul dëgg, bind dëgg yi ci yoon wu ñu man a topp, te seet ndimbal lu méngoo su ñu la sonalee. Aaya bi du dig njariñ ci liggéey walla xaalis, du dogal benn xëccoo bu ñu xam, te du wuutu digalu yoon walla bu liggéey.

Tekki ci koom man naa sax ci jikko rekk su dul nangu ñàkkal nit ñi seen àq te sukkandikuwul ci yàq alal walla loraange gu ñu manoon a moytu. Am njariñ rekk taxul jëf ji jub walla sax.

Tekki bu gàtt ci li muy wax: Alxuraan 26:181–183 sant na matal natt ak natt ci njub, tere ñàkkal nit ñi li leen war, te artu ci siiwal yàqute ci réew mi. Alxuraan 7:31 may na bànneex, waaye tere na ëppal ak yàq alal.

Jëfandikoo bu tey: Mboolem yii man nañu tax ñu seet ci dëgg anam yi nit ñiy liggéeye, yoonu jumtukaay yi, ni ñuy jëfandikoo alali suuf ak loraange yi ñu man a gis lu jiitu, te topp ci jéego yu wér ngir gëna baaxal. Jëfandikoo leen ci lor àll bi ak mbay-mbayu àddina ab tekki bu tey la; aaya yi duñu joxe benn natt ESG bu mat, duñu dig tekki ci koom, te duñu wuutu nattug àll bi, yoon walla xam-xamu liggéey.

Wut dund am na solo, waaye warul nekk nattukaayu dund bi rekk. 28:77 dafay boole wut àllaaxira ak bañ a fàtte cér bi ci àdduna ak def lu baax.

2:286 dafay boole wareef ak kàttan; warunu ko jëfandikoo ngir tuuti sonnu mbaa naqaru xel. Yen bu di dellusi ak màndargay wér-gu-yaram war nañu leen jàpp lu am solo.

25:67 dafay sant diggante yàq alal ak nay, waaye du teg waxtuw liggéey mbaa kemu faj. Noppalu bu ñu aar, dig yu man a am ak aar wér-gu-yaram ay jëfandikoo lañu, du sàrtu diine bu dëgër.

Njub dafay laaj nu bañ a àtte ku lebal mbaa ku leb ci yërmande rekk. 4:135 dafay sant njub ak seede dëgg sax bu dee sunu njariñ la; şert, fay ak jafe-jafe war nañu leer te am firnde.

Yërmande dafay tàmbali ci bañ a weddi jafe-jafe ju dëgg. 2:286 dafay boole wareef ak kàttan, waaye loolu du far bor bi ci saa si te du wax ne ñépp dañu wara yenu bépp yen.

42:40 dafay sant baal gu ànd ak juboo mbaa yeesal, waaye du ko doole. Déggoo bu leer, coppite gu man a am mbaa yombal ci coobare man na am te sañ-sañ yi des; xuloo bu sell soxla na ndimbal xammeel.

Njëg gu suufe rekk du firnde ne njubadi am na, waaye war na nu laaj ndax kenn moo yenu njëg bu nëbbu. 26:181–183 dafay sant natt bu mat, peese bu jub ak bañ a wàññi sañ-sañu nit ñi.

4:29 dafay ràññee jënd ak jaay bu ñu déggoo ak lekk alal ci lu jubul, waaye déggoo rekk du def bépp jëflante lu dagan mbaa lu wóor. Cosaan, xaalisug liggéey, baaxaay ak séddoo njariñ ak yen ay laaj yu wara seet, du àtte bu njëkk.

7:31 dafay artu ci yàq alal waaye du teg nattub jëfandikoo bu ñépp bokk. Jënd ci wareef mooy seet xibaar, moytu ëppal ak tànn ci xel bu firndey not, nax mbaa lor gu man a moytu amee.

Xel mu ñu defar mën na joxe xel, ràññee ay melokaan te waajal ay tànneef. Waaye warul mukk dogal moom doŋŋ bu dogal bi jëm ci dund ak dee, bu ñu ko mënul a delloo gannaaw, walla buy dugg bu xóot ci sañ-sañ, moom sa bopp ak ponki dund.

Digle UNESCO dafay bëgg nit moo am kàddu gu mujj ci dogal yi ñu mënul a delloo gannaaw ak yi jëm ci dund ak dee; wareef war na des ci nit ñi walla kurél yi war a tontu ci seen jëf. Kóllëreg Conseil de l’Europe ci xel mu ñu defar dafay laaj ay saytu yu méngoo ak kemu risk bi, xibaar yu ñu mën a dégg, sañ-sañu weddi dogal bi ak yoonu yoon yu man a jariñ bu sañ-sañi nit ñu laal lool.

Ci jëfandikoo bu tey, loolu bokk na ci jëfandikoo doole buy rey, faj gu diis, dogal ci ndax nit def na lu bon, mbugal walla jële sañ-sañam, ak itam aar nit, yor doom walla ndimbal yu dund sukkandiku ci. Lim bi matul sëkk. Nit ku yor wareef war na seet sabab yi ci dëgg, déglu weddi yi te man a jubanti njuréef li; ab xaatim rekk doyul. Gongikuwaay yi duñu wuutu xelal ci yoon walla faj bu jëm ci benn mbir bu jagleel.

Doonte masin yi gën di roy waxu nit, nataal yi walla dogal yi ba mu gën a gëmloo, aaya Alxuraan bi ñu jëfandikoo fii dafay jox nit daraja ju ajuwul ci ndax xarala gën na ko.

Waxaat maana: Alxuraan 17:70 dafay wax ne ñu teral doomi Aadama. Aaya bi dafay wax ci darajay nit; waxul dara ci xel mu ñu defar bu jamono jii.

Xalaatu tey: Ci laaji xarala yu tey, sunu jëfandikoo ci bind mi mooy ne gaawaay walla ni masin di roy nit warul moom doŋŋ dogal solo nit walla ndax mën nañu koo wuutu. Aaya bi du dogal ndax masin am na xel, du dogal taxawaayam ci yoon te du joxe benn jikko ngir xarala bu mat sëkk.

Saytu nit ñi saa su nekk du tàmbali wàññi sañ-sañu tànn bi rekk bu ñu mbugalee kenn. Xam rekk ne ñu mën laa seet mën na tax nit moytu ay mbir, ay jokkoo walla wax xalaatam. Sañ-sañ bi mën na des ci kayit, waaye ci dund day gën a xat ndax nit ki di tere boppam wax.

Benn nettali bu Ndajem Àttekat yu Parlement bi ci Conseil de l’Europe dafay wax ne saytu mbooloo mi ci lu ñu tànnul mën na tiital nit ñi ba ñu bañ a wax seen xalaat, wut xibaar walla dajaloo. Dafay itam artu ne laajte ci wareefu nguurug askan wi mën na néew bu porogaraami saytu yi weesoo saytu politig ak yoon. Alxuraan 49:12 dafay tere seetlu nit ci sutura; digal jikko jooju du benn politigu saytu bu jamono jii bu mat sëkk.

Moo tax wareef li gën a nekk ci ñi santaane saytu gi walla di jëfandikoo done yi: war na am jubluwaay bu leer, cosaanu yoon, soxla gu wóor, méngale jëf ji ak risk bi, saytu bu boppam ak yoonu yoon yu man a jariñ. Saytu gu jëm ci lu jagleel mën na am njub ci biir kaaraangey nguurug yoon ngir aar nit ñi ci tooñ yu diis. Gongikuwaay yi duñu firndeel ne bépp kamera am na benn jeexital, te duñu wuutu xelalu yoon.

Li nu war maas yi di ñëw mooy bañ a yebal ci seen kaw lor gi ñu mën a moytu: gaaw a wàññi gaasi yi di tàngal àdduna, dimbali nit ñi ci njub ñu méngoo ak jeexital yi ñu mënul a moytu, sàmm ponki dund yu ñépp bokk te boole ñi gën a nekk ci risk ci dogal yi.

IPCC dafay natt ne dogal yi ñuy jël tey ñooy móoltu li ñu mën a def ci digg ak diir bu yàgg ngir yokkute gu man a dëkku soppeeku klima. Dafay itam wax ne bu ñu deful jëf yu gaaw, yu am njariñ te jub ngir wàññi jeexital yi ak méngoo ak ñoom, dina am njuréef yu diis ci maas yi nekk tey ak yi di ñëw. UNESCO dafay lëkkale wareefu klima ak moytu lor, njub, dimbalante, jub ci diggante maas yi ak sayans bi gën a baax bi ñu am.

Alxuraan 6:165 dafay nataal nit ñi ni ñi wuutu ci suuf si te ñu di leen natt ci li ñu jox. Génne ci loolu wareef ci suuf si ab firi jikko bu tey la, du porogaraamu klima bu mat sëkk. Gongikuwaay yi duñu dogal benn jëf rekk te duñu natt wàllu bépp nit ci lim bu jagleel; yoon yu leer yi soxla seetu sayans, yoon ak nguurug askan.

Jëm-kanamug xarala du ci saa si doon jëm-kanamug nit. Dafay yaatal li ñu mën a def; ndax loolu di liggéeyal nit walla déet, jubluwaay yi, nattukaay yi ak njuréef yi itam ñoo koy dogal.

Firi bindkat bi: Ci Kàddu Ñaar-fukk ak Ñetteel bi, bindkat bi dafay nataal “jëm-kanam ju dëgg” ni yokkute xol, ruu ak xel ngir wareef yu sax. Daf ko méngale ak anamug dund guy jëmale mën-mëni nit li gën ci bànneexu àdduna buy weesu.

Ci jëfandikoo bu tey, waruñu natt xarala ci njuréef ak noflaay rekk. War nanu itam laaj ndax dafay dëgëral xel mu àtte, wareef ak jëf ju am maana, walla dafay xatal teeylu ak mën-mëni nit. Xaaj bi waxul ci xel mu ñu defar te amul politigu xarala bu mat. Lëkkale gii xalaatu jamono jii la bu ñu wax ci leer, du wax ne bindkat bi moo ko jëkk a gis.

Ëllëg gu gën a jub te gën a yërëm day def gaawaay jumtukaay, du nattukaay bi gën a kawe. Dafay aar daraja ju yem ak sañ-sañi bépp nit, moytu lor gi ñu mën a gis lu jiitu, séddale njariñ ak yen yi ci njub, boole ñi jëf yi laal te sàmm ponki dundu àdduna.

Digle UNESCO ci jikkoy xel mu ñu defar dafay natt yokkuteg xarala ci darajay nit, neexug dund, moytu lor, njub, boole ñépp, dund gu sax ak wareefu nit. Alxuraan 4:135 dafay laaj njub doonte dina jëm ci sunu bopp. Alxuraan 60:8 dafay boole mbaax ak jëf ci njub ci ñi xarewul Musulmaan yi ndax seen ngëm te génnewu leen ci seen kër.

Laata ñuy indi lu bees, war nanu laaj: Kan mooy jariñ, kan mooy yenu risk ak njëg yi, kan moo man a weddi, te kan mooy dimbali ñi ñu man a fàtte? Gongikuwaay yi duñu joxe benn porogaraamu ëllëg walla xarala bu mat sëkk, duñu def yërmande yoon wu ñuy àtte ci, te duñu wax ne gaawaay ci boppam lu bon la. Yërmande warul wuutu njub ak sañ-sañ yi ñu mën a seet te dëggal.

Bu dogal bu xel mu defaradi dimbali ci joxe indi lor, wareef warul yem ci jumtukaayu teknig bi. Nit ñi walla mbooloom yoon yi tànn, jëfandikoo walla saytu sistem bi te manees leen a laaj war nañu des ay way-waru.

UNESCO dafay sàkku nit moo joxe dogal bu mujj ci dogal yu metti a delloo gannaaw walla yu jëm ci dund ak dee. Conseil de l’Europe dafay sàkku saytu bu ànd ak risk bi, tontu, xibaar yu doy ngir weddi dogal, ak yooni plainte ak aar yu am doole bu sañ-sañi nit laaloo bu rëy.

Lu lor wi man a nekk gëna rëy, wareef, seetlu nit, leeral ak paj ga war gëna leer. Tëraliin yii duñu dogal mbirum wareef bu jagleel, te duñu tere dogal yépp yu AI dimbali.

Kemu tëral liggéey ngir ku nekk moo tollu, gannaaw loolu, fa yombal di soppiku seetlu bu amul njariñ, toppandoo bu sax walla wàññi sañ-sañu nit. Yombal rekk du doy ngir daganal dajale ak jëfandikoo bépp done.

Alxuraan 49:12 day moytandiku ci jàppale lu bon, yëngu ci sutura ak wax nit ci ginnaawam. Ci wàllu toppandoo gu yaatu gu nguur, Conseil de l’Europe day leeral ne xalaat ne dañuy la seet saa su ne man na tënk wax, wut xibaar ak booloo; dafay sàkku yoon wu leer, soxla, saytu bu moom boppam ak yooni jubbanti.

Ci liggéeyi digital yu ñu jagleel nit, lii ab tegtal la bu tey te am moytu, du àtte bu mujj. Jubluwaay, yaatuwaay ak njariñu jëfandikoo done war nañu manees leen a seet te am kem. Jumtukaay yii duñu wax ne bépp tëral ngir ku nekk dañu ko, te duñu wuutu seetlu sutura walla yoon bu jagleel.

Tànn bu am sañ-sañ du réer rekk ndax wommat bu digital, waaye day néew doole bu ñu jàpp sunu xel te duñu ko yëg, te tontu wuutu seetlu bu xalaat. Sañ-sañ dafa soxla ay tànn ak diggante ngir taxaw te natt.

Alxuraan 18:28 day moytandiku ci naxante ci taaru àddina ak topp yoon wu fàtte Yàlla te bëgg-bëgg wommat ko. Alxuraan 39:18 day màggal ñi déglu bu baax te topp li gën. bpb dafay leeral ne mbir mu am yëngu-yëngu bu tar man na jàpp xel, te jàng ci yeneen xët yi man na gënal nattub cosaan.

Ci jëfandikoo bu tey, tànn bu am sañ-sañ man naa tekki doglu xel mu daw, seet cosaan ak li ko wër, te wommat xel ak xam-xam. Alxuraan waxul ci telefon bu xelu walla algoritim; yëngu-yëngu du firnde dëgg mbaa fen, te cosaan yii duñu joxe xalaatu moom-sa-bopp bu mat sëkk.