ስለ እምነት፣ እስልምና፣ ጥርጣሬና ትርጉም ጥያቄዎች

ተፈጥሮ እንደ ቁሳቁስ ብቻ ሳይሆን እንደ ምልክትም ሲነበብ፣ ከአጠቃቀሙ ጥያቄ ጎን ለጎን ምንን እንደሚያመለክት የሚለው ጥያቄ ይነሳል።

የደራሲው ትርጓሜ፦ በሁለተኛው ቃል፣ ደራሲው ዓለምን ከአማኝ እይታ አንጻር አላህን የማክበር፣ የተግባርና የፈተና ስፍራ አድርጎ ይገልጻል። ፍጥረታትንም የርኅሩኅ ፈጣሪያቸው መጽሐፍ አድርጎ ይተረጉማል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ይህ እይታ ተፈጥሮን በትኩረት እንድናይ እና በቀጥታ ጥቅሙ ብቻ እንዳንመዝነው ሊያበረታታ ይችላል። ይህ የደራሲው ሃይማኖታዊ ትርጓሜ ነው፤ ሳይንሳዊ ማብራሪያ ወይም ለአንድ የተወሰነ ሳይንሳዊ አባባል ማስረጃ አይደለም።

ሌሎች ሰዎችንና ተፈጥሮን መፈለጋችን ትሕትናን፣ ምስጋናንና ኃላፊነትን ሊያስተምረን ይችላል፤ ሕይወታችንን በራሳችን ብቻ አናቆይም።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 16፥10–14 ውኃን፣ እህልን፣ እንስሳትንና ባሕርን ለሰዎች ሲሳይና የጥቅም ምንጮች አድርጎ ያስታውሳል። ቁርአን 49፥13 የሕዝቦችና የማኅበረሰቦች ልዩነትን እርስ በርስ ለመተዋወቅ ምክንያት አድርጎ ይገልጻል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ይህ አመለካከት ግንኙነቶችንና የተፈጥሮ የሕይወት መሠረቶችን ለራሳችን ዓላማ ብቻ እንደሚያገለግሉ መሣሪያዎች እንዳንቆጥራቸው ሊያበረታታን ይችላል። «እርስ በርስ ጥገኝነት» የሚለው እዚህ ዘመናዊ ማጠቃለያ ነው፤ አንቀጾቹ የተሟላ ሥነ-ምሕዳራዊ ንድፈ ሐሳብ አያቀርቡም፣ እያንዳንዱም የተወሰነ ጥገኝነት መልካም ወይም ፍትሐዊ ነው አይሉም።

ከቁርኣናዊ እይታ፣ የሰው ሕይወት ከአላህ ጋር ባለው ግንኙነትና ኃላፊነት ባለው ተግባር ዘላቂ አቅጣጫ ያገኛል። ትርጉሙ በስኬት፣ በንብረት ወይም በሕዝብ እውቅና ብቻ አይወሰንም።

ቁርኣን 51:56 አላህን ማምለክን የሰውና የጂን መፈጠር ዓላማ አድርጎ ይጠቅሳል። ቁርኣን 67:2 ሕይወትንና ሞትን ማን በተሻለ እንደሚሠራ ፈተና አድርጎ ይገልጻል። ደራሲው 51:56ን ፈጣሪን የማወቅ፣ በእርሱ የማመንና እርሱን የማገልገል ጥሪ አድርጎ ይተረጉመዋል።

ይህ እይታ እውቀትን፣ እምነትን፣ አምልኮንና መልካም ተግባርን ያገናኛል፣ ግን እያንዳንዱን የሕይወት ጥሪ ወደ አንድ ውጫዊ ቅርጽ አያሳንሰውም። ይህ የትርጉም ሃይማኖታዊ ትርጓሜ እንጂ የሰው ሕልውና ባዮሎጂያዊ ማብራሪያ ወይም አንድ ሕይወት ወይም ሞት ለምን ያንን መንገድ እንደሄደ መልስ አይደለም።

በትንንሽ ነገሮች ውስጥ ያለው ሥርዓት አንድን ዘር ወይም ሕያው ፍጡር በተነጠለ ሳይሆን ከትልቅ አጠቃላይ ሥርዓት ጋር በግንኙነት እንድናየው ሊጋብዘን ይችላል።

የደራሲው ትርጓሜ፦ ደራሲው በአሥረኛው ቃል እያንዳንዱን ዘር የሙሉውን ዛፍ ማውጫ በውስጡ የያዘ ነጥብ አድርጎ ይገልጸዋል፤ ከጥቂት በኋላም የአበባ ወይም የዛፍ ትክክለኛ መርሐ ግብር በትንሽ ዘር ውስጥ እንደተያዘ ይጽፋል። ቁርአን 67፥3–4 በፍጥረት ውስጥ ስንጥቅ ወይም አለመጣጣም ለማግኘት በተደጋጋሚ እንድንመለከት ይጋብዛል።

ይህ ግንኙነት የደራሲው ሃይማኖታዊና ተምሳሌታዊ ትርጓሜ እንጂ ሳይንሳዊ ድምዳሜ አይደለም። አንቀጾቹ ለግንኙነትና ለሥርዓት ትኩረትን ሊደግፉ ይችላሉ፤ ነገር ግን የተወሰነ ሳይንሳዊ ንድፈ ሐሳብን አያረጋግጡም፣ ከእያንዳንዱ ትንሽ ዝርዝርም መላውን ዩኒቨርስ በተሞክሮ ማውጣት እንደሚቻል አያሳዩም።

ሳይንሳዊ ማብራሪያ የትኞቹ የተፈጥሮ ሂደቶች ሊታዩ፣ ሊለኩና ሊፈተኑ በሚችሉ ሞዴሎች ሊገናኙ እንደሚችሉ ሊያሳይ ይችላል። ጥንካሬው ሌሎች ሊመረምሩት በሚችሉት ማስረጃ፣ በተመሳሳይ ሁኔታዎች ሊደገሙ በሚችሉ ውጤቶችና አዲስ መረጃ ሲገኝ ሊሻሻሉ በሚችሉ ማብራሪያዎች ላይ ይገኛል።

የአሜሪካ ብሔራዊ የሳይንስ አካዳሚ ሳይንሳዊ ማብራሪያዎችን በዘዴ ደረጃ በምልከታና በሙከራ ይገድባል። ስለዚህ ይህ ዘዴ ብቻውን የተፈጥሮን የመጨረሻ ትርጉም፣ የትኞቹ እሴቶች ሊመሩን እንደሚገባ ወይም የሰው ሕይወት ለምን እንደሆነ አይወስንም። ሳይንሳዊ ግኝቶች እነዚህን ጥያቄዎች በመረጃ ሊያግዙ ይችላሉ፤ መለኪያዎች ብቻ ግን ሊፈቷቸው አይችሉም።

ይህ ወሰን የሳይንስ ጉድለትም ሆነ ለሃይማኖታዊ ትርጓሜ ሳይንሳዊ ማስረጃ አይደለም። በልምድና በምልከታ ሊፈተን የሚችለውን ነገር በተጨማሪ ፍልስፍናዊ፣ ሥነ-ምግባራዊ ወይም ሃይማኖታዊ አመክንዮ ከሚፈልጉ ጥያቄዎች ይለያል።

ምድርን በአደራ እንደተሰጠች ማየት የመጠቀም ኃይልን ገደብ ከሌለው ባለቤትነት ጋር አለመደባለቅ ማለት ነው። ሰዎች የሚቀበሉትና የሚጠቀሙት ነገር ለውጤቱ፣ ለልከኝነቱና ለጥበቃው ኃላፊነትን ያመጣል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 2፥30 ሰውን በምድር ላይ እንደ ተተኪ ወይም አደራ የተሰጠው ባለሥልጣን አድርጎ ይናገራል፤ ቁርአን 6፥165 ይህን ደረጃ ሰዎች በተሰጣቸው ነገር ከመፈተናቸው ጋር ያያይዛል። ቁርአን 7፥56 ምድር ከተስተካከለች በኋላ ብልሹነትን ከማስፋፋት ያስጠነቅቃል።

እነዚህ አንቀጾች ሊወገድ የሚችል ጉዳትን ለመገደብና የጋራ ሀብቶችን በአጭር ጊዜ ጥቅም ብቻ ላለመመዘን ያለንን ኃላፊነት ሊደግፉ ይችላሉ። «አደራ ጠባቂነት» እዚህ የትርጓሜ ማጠቃለያ ነው፤ አንቀጾቹ የተሟላ የአካባቢ ፕሮግራም አያቀርቡም፣ አንድን የተወሰነ የአየር ንብረት እርምጃ አይወስኑም፣ የሳይንስ፣ የሕግና የፖለቲካ ምርመራንም አያስቀሩም።

ነገሮችን መጠቀም ብቻ ሳይሆን ማስተዋል፣ ማድነቅና ትርጉም እንዳላቸው መለማመድ ስለምንችል ውበት ሊነካን ይችላል። ስለዚህ ዋጋው ወዲያውኑ ሊለካ በሚችል ጥቅም ብቻ መገደብ የለበትም።

የቁርአን መሠረትና የደራሲው ትርጓሜ፦ ቁርአን 16፥6 የተፈጠሩ እንስሳትን በማየት ውበትን በግልጽ ይጠቅሳል። ደራሲው በአሥረኛው ቃል ዓለምን የውብ የጥበብ ሥራዎች ትርኢት፣ ሰውንም አመስጋኝና ተደናቂ ተመልካች አድርጎ ይገልጻል። ይህ ውበት እንዲታይና ዋጋ እንዲሰጠው የቀረበ ነገር ነው የሚለው ሃይማኖታዊ ትርጓሜው ነው።

ይህ አመለካከት የውበት ግንዛቤ በአንጎል ውስጥ እንዴት እንደሚፈጠር በተሞክሮ አያብራራም፣ ውበት ፈጽሞ ሥነ ሕይወታዊ፣ ማኅበራዊ ወይም ተግባራዊ ጥቅም የለውም ብሎም አይናገርም። የትርጉም አመለካከትን ይሰጣል እንጂ የተሟላ ሥነ ልቦና ወይም የውበት ሳይንሳዊ ንድፈ ሐሳብ አይደለም።

በተፈጥሮ ውስጥ ያለው ለውጥ የተፈጠሩ ነገሮችን ከፍጹም ዘላቂነት ጋር እንዳናምታታ ሊያስታውሰን ይችላል። ጊዜያዊነት ሕይወትን ዋጋ አልባ አያደርገውም፤ የተወሰነውን ጊዜ በኃላፊነት እንድንጠቀም ትኩረታችንን ሊመራ ይችላል።

መልሶ ማብራራት፦ ቁርአን 67:2 ሕይወትንና ሞትን ከተግባር ፈተና ጋር ያገናኛል። ደራሲው በሁለተኛው ቃል ዓለምን በሥነ-መለኮታዊ እይታ የተግባር፣ የፈተናና እግዚአብሔርን የማመስገን ቦታ በማለት ይገልጻል።

ወቅታዊ ነጸብራቅ፦ ይህ እይታ ለውጥን በበለጠ ንቃት እንድናይና ያለውን ሁኔታ እንደ ተረጋገጠ እንዳንወስድ ሊረዳን ይችላል። ነገር ግን እያንዳንዱ ለውጥ ልናውቀው የምንችለው ዓላማ እንዳለው አያረጋግጥም፤ ሳይንሳዊ ማብራሪያንም ሆነ በጥፋት ላይ ለማዘን ያለውን ቦታ አይተካም።

ሁልጊዜ አይደለም። እያንዳንዱን ክፍል መመርመር አወቃቀርንና አሠራርን ሊያብራራ ይችላል፤ አንድ ሕያው ፍጡር በጠቅላላው ምን እንደሆነ ደግሞ በግንኙነቶች፣ ተግባሮች፣ አካባቢና በቀረበው ጥያቄ ዓይነት ሊወሰን ይችላል።

መልሶ ማብራራት፦ National Research Council ሳይንሳዊ ማብራሪያን ምልከታ፣ መለኪያ፣ የመረጃ ትርጉም፣ ተፎካካሪ መላምቶችና የሞዴሎች ክለሳን የሚያካትት ቀጣይ ሂደት ብሎ ይገልጻል። National Academy of Sciences ተሞክሯዊ ማብራሪያን በምልከታና በሙከራ በገለልተኛ ሁኔታ ሊፈተኑ በሚችሉ አባባሎች ይገድባል።

ወቅታዊ ነጸብራቅ፦ ስለዚህ ጥሩ ምርምር አንድን ክፍል፣ አሠራር ወይም የመላውን ፍጡር መስተጋብር ማብራራት እንደሚፈልግ ግልጽ ማድረግ አለበት። ምንጮቹ ነገሮችን ወደ ክፍሎቻቸው መቀነስን የሚቃወም አጠቃላይ ትምህርት አያረጋግጡም፣ ስለ ሕያው ፍጡር ትርጉም ወይም ማንነት ያለውን ሜታፊዚካዊ ጥያቄም አይወስኑም።

የምናየው ውበት ጊዜያዊ መሆኑ ዋጋውን መቀነስ የግድ አይደለም። ልንይዘው ወይም ልናቆየው ባንችልም ውበትን በበለጠ ትኩረት እንድናይ ሊያበረታታን ይችላል።

መልሶ ማብራራት፦ ቁርአን 16:6 ውበትን ሰዎች በፍጥረት ውስጥ የሚያዩት ነገር በማለት በግልጽ ይጠቅሳል። ቁርአን 67:2 ሕይወትንና ሞትን በኃላፊነት የመሥራት አድማስ ውስጥ ያስቀምጣል። ደራሲው የተፈጠረውን ውበት የመለኮታዊ ጥበብ መገለጫና የሥነ-መለኮት ነጸብራቅ አጋጣሚ በማለት ይተረጉማል።

ወቅታዊ ነጸብራቅ፦ በዚህ ሃይማኖታዊ ንባብ ጊዜያዊ ውበት ከመያዝ ብቻ ወደ ትኩረትና ምስጋና ሊመራን ይችላል። ይህ ስለ ውበት ግንዛቤ ተሞክሯዊ ጽንሰ ሐሳብ አይደለም፤ ምንጮቹም ጊዜያዊ ነገር ሁልጊዜ ይበልጥ ዋጋ እንዳለው ወይም በጥፋቱ ማዘን ተገቢ እንዳልሆነ አይወስኑም።

አንድ ሰው መደገፊያ ከመፈለጉ በፊት ፍርሃት ሙሉ በሙሉ መጥፋት አያስፈልገውም። ፍርሃቱን መሰየም ይቻላል፤ የመጨረሻው ቃል ግን ለእሱ መሰጠት የለበትም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 2:155 ፍርሃትንና ኪሳራን ሰዎች ከሚፈተኑባቸው ልምዶች መካከል በግልጽ ይጠቅሳል፤ በትዕግሥት ለሚጸኑም ማበረታቻ ይሰጣል። ቁርአን 2:286 ኃላፊነትን ከሰው አቅም ጋር ያያይዛል፤ ይቅርታን፣ ምሕረትንና እፎይታን የሚለምኑ ጸሎቶችንም ይዟል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ መደገፊያ ማግኘት የሚቻለውን ቀጣይ እርምጃ መውሰድን፣ እርዳታ መቀበልንና በጸሎት ጊዜ ኃይለኛ መስሎ አለመቅረብን ሊያመለክት ይችላል። እነዚህ አንቀጾች ሁሉንም ፍርሃት አያብራሩም፤ ፈጣን መረጋጋትም ቃል አይገቡም። ፍርሃቱ ከቀጠለ ወይም ከአቅም በላይ ከሆነ፣ የባለሙያ እርዳታ መፈለግ ከእምነት ጋር አይቃረንም።

አንዳንድ ጥያቄዎች ክፍት ሆነው ቢቀሩም እምነት ሕያው ሆኖ ሊቆይ ይችላል።

ትርጉም በአጭሩ፦ በቁርአን 2:260 ኢብራሂም አላህ ሙታንን እንዴት ሕያው እንደሚያደርግ ይጠይቃል። እምነቱን ያረጋግጣል፤ በተመሳሳይ ጊዜም ለልቡ መረጋጋትን ይፈልጋል። አንቀጹ የተረጋገጠ እምነትን ከጥልቅ እርግጠኝነት ፍላጎት ይለያል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ እምነትና ክፍት ጥያቄዎች አብረው ሊኖሩ ይችላሉ። አንድን ጥያቄ በቁም ነገር ይዘው ደረጃ በደረጃ ሊመረምሩት ይችላሉ። ይህ ክፍል ግን ሁሉንም ጥርጣሬ አይፈታም፤ ለማንም እንደ ኢብራሂም ያለ ልምድ ቃል አይገባም።

ራስን መተቸት አንድን የተወሰነ ድርጊት ሲመረምርና ኃላፊነትን ሲያስችል ወደ ዕድገት ሊመራ ይችላል። ከአንድ ስህተት ስለ ሙሉ ሰውየው የመጨረሻ ፍርድ ሲሰጥ ግን ወደ ራስ ጥላቻ ይለወጣል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 39:53 በራሳቸው ላይ በደል የፈጸሙ ሰዎችን ያነጋግራል፤ ከአላህ ምሕረትና ይቅርታም ተስፋ እንዳይቆርጡ ይጠራቸዋል። ቁርአን 17:70 ለአዳም ልጆች ክብር ይሰጣል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ጠቃሚ ምርመራ እንዲህ ይጠይቃል፦ ምን ተሳስቶ ነበር? ማንን ጎዳ? ምን ልለውጥ ወይም ላስተካክል እችላለሁ? ተስፋንና ክብርን ያስቀራል። እነዚህ አንቀጾች የስነ ልቦና ምርመራ አይሰጡም፣ የተፈጠረውን በደል አያቃልሉም፣ የአንድ ሰው ንስሐ ተቀባይነት እንዳገኘም እንድንፈርድ አይፈቅዱም።

በአላህ መታመን ከሥራ ፈትነት የሚለየው ተገቢ መንገዶችን ባለመተው ነው።

የደራሲው ትርጓሜ፦ በሃያ ሦስተኛው ቃል፣ ደራሲው በአላህ መታመን ተግባራዊ መንገዶችን ወደ ጎን ማስቀመጥ እንዳልሆነ ያብራራል። ተገቢ በሆኑ መንገዶች መጣርን እንደ ተግባራዊ ጸሎት ይገልጻል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ መታመን ከተወሰነ ቀጣይ እርምጃ፣ ከባለሙያ እርዳታና ከትዕግሥት ተግባር ጋር ሊጣመር ይችላል። ይህ ትርጓሜ ስኬትን አያረጋግጥም፣ ለሁሉም ሁኔታ አንድ ዓይነት አካሄድ አይወስንም፣ የሕክምና፣ የስነ ልቦና፣ የሕግ ወይም የተግባር ድጋፍንም አይተካም።

ንስሐ በራስ ጥላቻ ውስጥ ሳይቀርና የተፈጠረውን ጉዳት ሳያሳንስ አዲስ ጅምርን ሊያስችል ይችላል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 39:53 በራሳቸው ላይ በደል የፈጸሙ ሰዎችን ያነጋግራል፤ ከአላህ ምሕረትና ይቅርታም ተስፋ እንዳይቆርጡ ይጠራቸዋል። ይህ ተስፋ ነው፤ ስህተትን ለመቀጠል ፈቃድ ግን አይደለም።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ታማኝ አዲስ ጅምር ስህተቱን ማመንን፣ ጉዳቱን ለማስቆም መጣርን፣ ኃላፊነት መውሰድንና — በሚቻልበትና ደህንነት ባለበት መጠን — ለማስተካከል መሞከርን ያጣምራል። አንቀጹ የአንድ ሰው ንስሐ ተቀባይነት እንዳገኘ እንድንፈርድ ወይም ተጎጂዎችን ፈጣን እርቅ እንዲያደርጉ እንድንጫናቸው አይፈቅድም።

ትኩረታችንን ሆን ብለን በመምራት፣ አላህን በማስታወስ፣ በሶላት፣ በመልካም ወዳጅነትና እያንዳንዱ ውጫዊ ቀስቃሽ እንዳይቆጣጠረን በምንጠብቃቸው ጊዜያት ውስጣዊ ሕይወታችንን መጠበቅ እንችላለን።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 13፥28 አላህን ማስታወስን ከልብ መረጋጋት ጋር ያያይዛል። ቁርአን 18፥28 አላህን በቅንነት ከሚጠሩት ጋር እንድንቆይ ይጠራል፤ በውጫዊ ድምቀት ወይም ምኞቱን በሚከተል ዘንጊ ልብ እንዳንሳብም ያስጠነቅቃል። ቁርአን 20፥14 ሶላትን አላህን ከማስታወስ ጋር ያያይዛል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ዛሬ ይህ መቋረጦችን መገደብ፣ ለሶላትና ለጸጥታ የተመደቡ ጊዜያትን መጠበቅና ውስጣዊ ትኩረትን የሚደግፉ ግንኙነቶችን ማሳደግን ሊያካትት ይችላል። አንቀጾቹ ስለ ስማርትፎኖች ወይም ስለ ትኩረት ሳይንስ አይናገሩም፣ ዘላቂ መረጋጋትንም ቃል አይገቡም፤ ከባድ የሥነ ልቦና ጭንቀት ሲኖር የባለሙያ እርዳታንም አይተኩም።

ጸሎት እንደሚሰማ ያለንን እርግጠኝነት፣ የምንፈልገው ትክክለኛ ውጤት ወዲያውኑ መሆን አለበት ከሚል ግምት በመለየት ተስፋ ልንጠብቅ እንችላለን።

መልሶ ማብራራት፦ ቁርአን 2:186 ስለ እግዚአብሔር ቅርበትና ለሚጠራው ስለሚሰጠው ምላሽ ይናገራል፣ ግን የምድራዊ ውጤትን ጊዜ ወይም ተጨባጭ ቅርጽ አይወስንም። ደራሲው መታመንን ተገቢ መንገዶችን ከመጠቀም ጋር ያገናኛል፣ ንቁ ጥረትንም እንደ ጸሎት ዓይነት ይገልጻል።

ወቅታዊ ነጸብራቅ፦ ተስፋ ጸሎትን፣ በትዕግሥት መጠበቅንና ኃላፊነት ያለውን ተግባር ሊያጣምር ይችላል። ምንጮቹ አንድ የተወሰነ ምኞት እንደሚፈጸም ቃል ለመግባት አይፈቅዱም፤ ጸሎትም ተግባራዊ እርምጃዎችን ወይም የሕክምና፣ የሥነ-ልቦናና ሌላ ሙያዊ እገዛን አይተካም።

ራሳችንን በመልካም ዓላማ ብቻ ወይም በመጥፎ ውጤት ብቻ መመዘን የለብንም። ያለን እውቀት፣ የመረጥናቸው መንገዶች፣ ፍትሕን መጠበቅና ሊወገድ የሚችል ጉዳትን አምኖ ለማረም ያለን ዝግጁነትም መለኪያዎች ናቸው።

መልሶ ማብራራት፦ ቁርአን 98:5 ቅን አምልኮን ያጎላል፤ ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት አባባልን ከመከተል ያስጠነቅቃል እንዲሁም የማየትና የመረዳት ኃላፊነትን ያጎላል። ቁርአን 4:135 በራስ ጥቅም ላይ እንኳን ቢሆን ፍትሕንና እውነተኛ ምስክርነትን ይጠይቃል።

ወቅታዊ ነጸብራቅ፦ መጥፎ ውጤት መጥፎ ዓላማን በራሱ አያረጋግጥም፤ መልካም ዓላማም እውነተኛ ጉዳትን አያጠፋም። አስቀድሞ ምን ሊታወቅ እንደሚችልና አሁን ምን ሊታረም እንደሚችል በቅንነት መመርመር አስፈላጊ ነው። እነዚህ መርሆች በአንድ ጉዳይ ላይ የሕግ ውሳኔን አይተኩም።

በእነዚህ ምንጮች ውስጥ በአላህ ቀደር ማመን የሰውን ኃላፊነት አያስቀርም። በተመሳሳይ ጊዜ የአላህ እውቀትና የሰው ውሳኔ በሜታፊዚካዊ ደረጃ እንዴት እንደሚሠሩ ሙሉ በሙሉ አያብራሩም።

ቁርኣን 67:2 የሰውን ሕይወት ከተግባር ፈተና ጋር ያገናኛል። ቁርኣን 2:286 ኃላፊነትን ከሰው አቅም ጋር ያዛምዳል፣ ቁርኣን 79:40–41 ደግሞ የተሳሳተ ዝንባሌን መግታት ከተጠያቂነት ጋር ያገናኛል። ደራሲው የአላህን ዘላለማዊነት የአላህ እውቀት ያለፈውን፣ አሁንንና ወደፊቱን በአንድነት እንደሚያካትት ያብራራል።

የአላህ ሁሉን አቀፍ እውቀትና የሰው ተጠያቂነት በአንድነት ይረጋገጣሉ፤ ያለ ተጨማሪ ማስረጃ እውቀትን ከግድ ጋር ማመሳሰል አይገባም። ይህ ምርጫ ሙሉ የቀደር ትምህርት አይደለም፣ እያንዳንዱን ድርጊት አያብራራም፣ ቁርኣን 2:286ንም ከአቅም በላይ መጫንን ወይም የሥነ ልቦና ጭንቀትን ለመካድ መጠቀም አይቻልም።

በመንፈስ የደከመ ሰው ድካሙን በቅንነት ሊጠራውና ከአምልኮ ጋር ያለውን ግንኙነት በአንድ ትንሽ ሊሸከመው በሚችለው እርምጃ ሊያድስ ይችላል። ራስን መወንጀል የመመለስ ቅድመ ሁኔታ አይደለም።

መልሶ ማብራራት፦ ያዕቆብ በቁርአን 12:86 ሐዘኑን በግልጽ ለእግዚአብሔር ያቀርባል። ቁርአን 20:14 ጸሎትን እግዚአብሔርን ከማስታወስ ጋር ያገናኛል፣ ቁርአን 39:53 ከምሕረቱ ተስፋ ከመቁረጥ ያስጠነቅቃል፣ ቁርአን 2:286 ደግሞ ኃላፊነትን ከሰው አቅም ጋር ያገናኝና እፎይታን ይለምናል።

ወቅታዊ ነጸብራቅ፦ አጭርና ንቁ አምልኮ፣ ዕረፍት፣ አብሮነት ወይም ውይይት የመጀመሪያ እርምጃዎች ሊሆኑ ይችላሉ፤ እነዚህ የዛሬ አተገባበሮች ናቸው እንጂ የታዘዘ አንድ ብቸኛ ዘዴ አይደሉም። አንቀጾቹ ከመጠን በላይ ጫናን ለመካድ መጠቀም የለባቸውም። ድካም ወይም የሥነ-ልቦና ጭንቀት ከቀጠለ ሙያዊ እገዛ ከእምነት ጋር አይቃረንም።

ቅርበት በግድ ሊፈጠር አይችልም። ቁርአን 30:21 ለትዳር የመረጋጋት፣ የፍቅርና የምሕረት መመሪያ ይገልጻል፤ እያንዳንዱ ትዳር ደህንነቱ የተጠበቀ ወይም ሰላማዊ ነው ግን አይልም።

ትርጉም በአጭሩ፦ አንቀጹ ከትዳር አጋር ጋር ያለ መረጋጋትን፣ በባልና ሚስት መካከልም ፍቅርንና ምሕረትን ለማሰላሰል እንደሚጋብዙ ምልክቶች ይጠቅሳል። ስለ አንድ የተወሰነ ግንኙነት ዋስትና አይሰጥም።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ይህ ችግሮችን በግልጽ መናገርን፣ የሌላውን ክብር መጠበቅንና ቅርበትን በግድ ሳያስገድዱ እርዳታ መቀበልን ሊያመለክት ይችላል። ማስፈራሪያ ወይም ጥቃት ካለ ደህንነት ቅድሚያ አለው፤ ከቻሉ የሚያምኑትን ሰው ወይም ተገቢ የባለሙያ አገልግሎት ያነጋግሩ። ምንጩ ሙሉ የሕግ ግዴታዎች ዝርዝር አያስቀምጥም፤ በተወሰነ ግንኙነት ላይም አይፈርድም።

አንድን ልጅ በእምነት ማሳደግ የተወሰነ ውጤትን በግድ ከመፈለግ ይልቅ ሃይማኖታዊ ተግባርን በትዕግሥት ማብራራትና በምሳሌ ማሳየት ማለት ነው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 20:132 በቤተሰብ ውስጥ ወደ ጸሎት መጥራትን ከራስ ጽናት ጋር ያያይዛል። በቁርአን 31:17 ሉቅማን ልጁን እንዲጸልይ፣ መልካም እንዲያደርግ፣ በደልን እንዲቃወምና እንዲታገሥ ይመክረዋል። ደራሲው የእናቱን ርኅሩኅ አመለካከትና ትምህርት እንደ ቀረጸው መሠረት ይገልጻል፤ ለልጆች መጨነቅንም ከምድራዊ ሕይወታቸው ብቻ ሳይሆን ከመንፈሳዊ ሕይወታቸው ጋር ያያይዛል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ እንዲህ ያለ አብሮነት በምሳሌ፣ በውይይት፣ በትዕግሥትና ከዕድሜ ጋር በሚስማማ ኃላፊነት ሊገነባ ይችላል። እነዚህ ምንጮች ጥቃትን አይፈቅዱም፣ የተወሰነ ልጅ እምነት ወይም ድነት እንደሚያገኝ አያረጋግጡም፣ የልማት ስነ ልቦና ወይም የባለሙያ ምክርንም አይተኩም።

ዝምታ የአንድን ሰው ግላዊነት ሲጠብቅ ወይም አላስፈላጊ ጉዳትና ሐሜት እንዳይስፋፋ ሲከለክል ርኅራኄ ሊሆን ይችላል። እውነትን፣ ፍትሐዊ ምስክርነትን፣ ጥበቃን ወይም የተቀበሉትን ኃላፊነት ለመሸሽ ሲውል ግን ማምለጫ ይሆናል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 33፥70 ቀጥተኛና ተገቢ ንግግርን ይጠይቃል፤ 49፥12 ከመሰለልና ከሐሜት ያስጠነቅቃል። ቁርአን 4፥135 በራስ ጥቅም ላይ ቢሆንም ፍትሐዊ ምስክርነትን ይጠይቃል፤ 4፥148 ደግሞ የተበደለ ሰው የደረሰበትን ክፋት በግልጽ እንዲናገር ይፈቅዳል። እነዚህ አንቀጾች መለኪያዎችን ይሰጣሉ እንጂ ለእያንዳንዱ ግጭት ራስ-ሰር የውሳኔ ሂደት አይደሉም።

ዝምታ ጥቃትን፣ ኃይል መጠቀምን፣ አደጋን፣ ማስገደድን፣ ወንጀልን ወይም አስቸኳይ ራስን የመጉዳት አደጋን ለመደበቅ ፈጽሞ ሊውል አይገባም። በእንደዚህ ያሉ ሁኔታዎች፣ ደህንነትና ከታመነ ሰው፣ ብቃት ካለው አገልግሎት ወይም ከሚመለከተው ባለሥልጣን እርዳታ መፈለግ በሚቻልበት መጠን ቅድሚያ አላቸው። እነዚህ ሃይማኖታዊ ማጣቀሻዎች የተወሰነ የደህንነት፣ የሕግ ወይም የቀውስ ምክርን አይተኩም።

በደሉ በእውነት ሲጠቀስና ይቅርታ በግድ ከሚደረግ እርቅ ወይም ጥበቃን ከመተው ጋር ካልተደባለቀ፣ በደልን ሳያቀልሉ ይቅር ማለት ይቻላል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 42፥40 ለደረሰ በደል ተመጣጣኝ ምላሽን ይፈቅዳል፤ ይቅርታ ከእርቅና ከማሻሻያ ጋር ሲጣመርም ያመሰግነዋል። ቁርአን 4፥148 በደል የደረሰበት ሰው ስለ ክፉ ነገር በግልጽ ሲናገር ግልጽ ልዩ ሁኔታ ያደርጋል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ አንድ ሰው ከበቀል ሊቆጠብ ይችላል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ገደብ ማበጀት፣ ተጠያቂነትን መጠየቅ፣ እርዳታ መሻት ወይም ሕጋዊና ሌሎች የጥበቃ መንገዶችን መጠቀም ይችላል። እነዚህ አንቀጾች ግንኙነትን ወይም እርቅን እንዲቀጥሉ አያስገድዱም፣ በዳዩ እንደሚለወጥም ዋስትና አይሰጡም፤ ጥቃትን፣ ኃይል መጠቀምን ወይም አደጋን መደበቅም አይፈቅዱም።

አንድ ቤተሰብ የተለያዩ ሃይማኖታዊ ግንዛቤዎች ቢኖሩትም፣ በአክብሮት ቅርበት፣ በትዕግሥት ውይይትና በግልጽ የሕሊና ወሰኖች ተገናኝቶ ሊቆይ ይችላል፤ አንድነት ሙሉ ስምምነት ማለት አይደለም።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 31፥15 ከወላጆች ለሚመጣ ሃይማኖታዊ ጫና ጽኑ ወሰን ከማበጀት ጋር፣ በዚህ ዓለም ኑሮ ወላጆችን በመልካም ሁኔታ መቀጠልን ያጣምራል። ቁርአን 16፥125 በጥበብ፣ በመልካም ምክርና በላቀ የውይይት መንገድ እንዲጠራ ይጠይቃል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ቤተሰቦች ማዳመጥ፣ ልዩነቶችን ሳያዋርዱ መጥቀስና እምነትን ሳያስገድዱ የጋራ ግዴታዎችንና ፍቅርን መጠበቅ ይችላሉ። አንቀጾቹ ስምምነትን ዋስትና አይሰጡም፣ በበደል ውስጥ መታዘዝን አይጠይቁም፣ ጎጂ ግንኙነትን፣ ጥቃትን ወይም ማስገደድን መታገሥንም አያጸድቁም።

ወሰኖች ራሳችን ምን ማድረግ፣ መፍቀድ ወይም ላለመደገፍ እንደምንችል በግልጽ ሲናገሩ፣ ሌላውን ሰው ሳያዋርዱ ክብሩን ሊጠብቁ ይችላሉ።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 17:70 የአዳምን ልጆች እንደተከበሩ ይገልጻል። ይህ የተሰጠ ክብር ሰዎች መስማማታቸው ወይም እያንዳንዱን የሌላውን ፍላጎት ማሟላታቸው ላይ አይመሰረትም።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ አንድ ወሰን በእውነታ ላይ ተመስርቶ፣ በተቻለ መጠን ግልጽና ያለ ውርደት ሊነገር ይችላል። በአደገኛ ሁኔታ ደህንነት ቅድሚያ አለው፤ ከቻሉ የሚያምኑትን ሰው ወይም ተገቢ የባለሙያ አገልግሎት ያነጋግሩ። አንቀጹ ሙሉ የግል ወሰኖች ትምህርት አያቀርብም፤ በተወሰነ ግንኙነት ውስጥ የሕግ ምክርን ወይም የባለሙያ እርዳታን አይተካም።

ፍቅር የሌላውን ሰው ክብርና የመወሰን ነፃነት ያከብራል፤ ቁጥጥር ግን ሐሳቡን፣ ግንኙነቱን ወይም ምርጫውን ለመግዛት ይሞክራል። እንክብካቤ ወደ ጫና፣ ማስፈራራት፣ ክትትል ወይም ማስገደድ ሲለወጥ ድንበሩ ይታለፋል።

ቁርአን ፍቅርን፣ ሰላምንና ምሕረትን የጋብቻ ምሳሌ ያደርጋል፤ የመጨረሻውን መመሪያ ከሰው ቁጥጥር ውጭ ያደርግና የአዳምን ልጆች ያከብራል። ይህ የሚወዱትን መግዛትን ወይም በአደጋ ውስጥ መቆየትን አያጸድቅም።

ዛሬ “አይ”ን ማክበር፣ ነፃ ግንኙነት፣ ግልጽ ውይይትና ከፍርሃት ነፃ ውሳኔ መለኪያ ሊሆኑ ይችላሉ። ይህ ዘመናዊ አተገባበር እንጂ ሙሉ ምርመራ አይደለም፤ ጥቃት፣ ዛቻ ወይም ማስገደድ ሲኖር ደህንነትና የባለሙያ እርዳታ ይቀድማሉ።

የቤተሰብ ሚስጥር ሕጋዊ ግላዊነትን የሚጠብቅና ማንንም አደጋ ላይ የማይጥል ከሆነ ሊጠበቅ ይችላል። ዝምታ በደልን፣ ማስገደድን፣ ጥቃትን፣ ወንጀልን ወይም አስቸኳይ አደጋን የሚሸፍን ከሆነ ለታማኝ ሰው መነገር አለበት።

ቁርአን ቀጥተኛና ተገቢ ንግግርን ይጠይቃል፣ ከጥርጣሬ፣ ከስለላና ከሐሜትም ያስጠነቅቃል፤ የተበደለ ሰው የደረሰበትን እንዲናገርም ቦታ ይሰጣል። ግላዊነትና በእውነት እርዳታ መፈለግ መደበቅ ወይም ሐሜት አይደሉም።

ዛሬ ለታማኝ ሰው፣ ለጥበቃ አካል ወይም ለባለሙያ አስፈላጊውን ብቻ ነገር ግን በቂ ግልጽነት መናገር ይገባል። ይህ ሁሉን የመግለጽ አጠቃላይ ግዴታ ወይም ያለማስረጃ ክስ ፈቃድ አይደለም፤ በአደጋ ጊዜ የሙያዊ ወይም የሕግ እርዳታን አይተካም።

እያረጁ ያሉ ወላጆችን መንከባከብ ሊተው አይገባም፤ ነገር ግን የትዳር አጋርና የልጆችን ተገቢ ፍላጎት በሚጎዳ መልኩ ወሰን አልባ ሊሆን አይገባም። ፍትሐዊ ክፍፍል ቅርበትን፣ ጥበቃንና የሁሉንም እውነተኛ አቅም ያስባል።

ቁርአን አምልኮን ለወላጆች፣ ለዘመዶችና ለሌሎች ከሚደረግ በጎነት ጋር ያገናኛል፤ ፍቅርና ምሕረትን የጋብቻ ምሳሌ ያደርጋል፣ ኃላፊነትንም ከሰው አቅም ጋር ያዛምዳል። ለእያንዳንዱ የቤተሰብ ግጭት ዝግጁ ቅደም ተከተል አይሰጥም።

የጋራ የእንክብካቤ ዕቅድ፣ የሥራ ክፍፍልና የውጭ ድጋፍ ከመጠን በላይ ጫናን ሊያሳዩ ይችላሉ። ይህ ተግባራዊ ነጸብራቅ እንጂ አጠቃላይ የሕግ ደንብ አይደለም፤ እንክብካቤ፣ ገንዘብና ሕጋዊ ግዴታዎች የባለሙያ ምክር ሊፈልጉ ይችላሉ።

ፍትሕ የሚጀምረው ሰውን የምንመዝንበትን መለኪያ ጥላቻችን መወሰን ሲያቆም ነው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 5:8 በሰዎች ላይ ያለ ጠላትነት ወይም ጥላቻ ወደ ኢፍትሐዊነት እንዳይመራ ያስጠነቅቃል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ይህ ከመፍረድ በፊት እውነታዎችን ማጣራትን፣ ለተመሳሳይ ድርጊቶች አንድ መለኪያ መጠቀምንና ትችትን ወደ ማዋረድ አለመቀየርን ሊያመለክት ይችላል። አንቀጹ በተወሰነ ግንኙነት ምን ያህል ቅርበት ወይም እምነት ተገቢ እንደሆነ አይወስንም፤ ጥላቻ ለበደል ፈቃድ እንዳይሆን ግን ወሰን ያስቀምጣል።

ሙስሊሞች እውነትንና ፍትሐዊ አያያዝን በጋራ ለመፈለግ በሁሉም ጥያቄ አንድ ዓይነት ማሰብ አያስፈልጋቸውም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 16:125 ሃይማኖታዊ ጥሪን ከጥበብ፣ ከመልካም ምክርና ከምርጥ የውይይት መንገድ ጋር ያያይዛል። ደራሲው ወደ እውነት የሚያመሩ ገንቢ ልዩነቶችን፣ በደልን ከሚደግፍና ልዩነትን ወደ ጠላትነት ከሚቀይር ራስ ወዳድ ወገንተኝነት ይለያል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ በውይይት፣ በእውነተኝነትና በኃላፊነት ላይ የጋራ መለኪያዎች ተገቢ ልዩነቶችን ሳይክዱ ሊያገናኙ ይችላሉ። ምንጮቹ ሁሉንም አለመግባባት መልካም አይሉም፣ የተወሰነ አቋም ትክክል መሆኑን አያረጋግጡም፣ በግድ የተፈጠረ አንድነትንም አያጸድቁም።

የተለያዩ እምነቶች ተከታዮች የእምነት ልዩነታቸውን ሳይደብቁ ወይም ሳይተዉ፣ ዓላማው በግልጽ መልካምና ፍትሐዊ በሆነበት ጉዳይ አብረው ሊሠሩ ይችላሉ።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 5፥2 በመልካምነትና በኃላፊነት እንዲተባበሩ ይጠራል፤ በኃጢአትና በጥቃት መተባበርንም ይከለክላል። ቁርአን 60፥8 ሙስሊሞችን በእምነታቸው ምክንያት ካልተዋጉና ከቤታቸው ካላባረሩ ሰዎች ጋር ደግነትና ፍትሕ ማድረግን ይፈቅዳል እንዲሁም ያደንቃል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ለተቸገሩ ሰዎች የጋራ እርዳታ፣ ክብርን መጠበቅ ወይም ኃላፊነት ያለው ጉርብትና እንዲህ ያሉ መስኮች ሊሆኑ ይችላሉ። እያንዳንዱ የተወሰነ ዓላማና ዘዴ አሁንም መመርመር አለበት፤ አንቀጾቹ ሁሉንም ጥምረት አያጸድቁም፣ ሁሉም ሃይማኖቶች አንድ ናቸው አይሉም፣ ልዩነቶችም እንዲተዉ አይጠይቁም።

ማኅበረሰብ በተለይ ለአደጋ ተጋላጭ ሁኔታ ውስጥ ላሉ ሰዎች ያለበት ዋና ግዴታ፣ እኩል ክብራቸውና ፍትሐዊ አያያዝ የማግኘት መብታቸው በኃይል፣ በአፈጻጸም ወይም በተወዳጅነት ላይ እንዳይመሰረት ማድረግ ነው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 17:70 ለአዳም ልጆች ክብር ይሰጣል። ቁርአን 4:135 የራስን ወይም የቅርብ ሰዎችን ፍላጎት ቢቃረንም ለፍትሕ በጽናት እንድንቆም ይጠራል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ከዚህ ተጎጂዎችን መስማት፣ ሊወገዱ የሚችሉ መሰናክሎችን ማጣራትና ውሳኔዎችን በኃያላን ፍላጎት ብቻ አለመመራት ሊወሰድ ይችላል። አንቀጾቹ ሙሉ ማኅበራዊ መርሃ ግብር፣ የተወሰነ የጥቅማ ጥቅም ሥርዓት ወይም የግለሰብ የሕግ መብት አያስቀምጡም።

ጥላቻን እኛም በጥላቻ ሳንሞላ መመለስ በደልን ማቃለል ማለት አይደለም። ጥላቻ የራሳችንን ተግባር መለኪያ እንዳይወስን ማድረግ ማለት ነው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 5:8 በሰዎች ላይ ያለ ጠላትነት ወደ ኢፍትሐዊነት እንዳይመራ ያስጠነቅቃል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ምላሽ በደልን በግልጽ ሊቃወም፣ ወሰን ሊያስቀምጥና ተጎጂዎችን ሊጠብቅ ይችላል፤ ይህም ሰዎችን በጅምላ ሳያዋርድ ወይም ራሱ ኢፍትሐዊ ሳይሆን ነው። አንቀጹ ለሁሉም ሁኔታ አንድ ዓይነት ምላሽ አይወስንም፤ የተወሰነ የደህንነት ወይም የሕግ ምክርንም አይተካም።

ሃይማኖታዊ አባልነት ከእውነትና ከፍትሕ ይልቅ ታማኝነት ዋና ሲሆን እና ሌሎች ሰዎች እንደ ተቃዋሚ ወገን ብቻ ሲታዩ ግድግዳ ይሆናል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 5:8 ጠላትነት ከፍትሕ እንዳያርቀን ያስጠነቅቃል። ደራሲው ራስ ወዳድ ወገንተኝነት በደልን እንዴት ሊደግፍና ልዩነቶችን ወደ ጠላትነት ሊቀይር እንደሚችል ይገልጻል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ኃላፊነት ማለት በራስ ቡድን ውስጥም ያሉ አባባሎችንና ድርጊቶችን በፍትሐዊ መለኪያ መመርመርና ትችትን ከክህደት ጋር አለማመሳሰል ነው። እነዚህ ምንጮች የአንድን ሰው ዓላማ እንድንፈርድ ወይም አንድን ማኅበረሰብ በጅምላ እንድናወግዝ አይፈቅዱም።

የአብላጫው ውሳኔ ኢፍትሐዊ ሲሆን ተቃውሞው እውነተኛ፣ ምክንያታዊና ከውርደት ነፃ መሆን አለበት። የግል ጥቅምን ብቻ ሳይከላከል የሚታየውን ኢፍትሐዊነት በፍትሐዊ መንገድ ሲጠቅስ የሕሊና ተቃውሞ ነው።

ቁርአን በራስ ወይም በቅርብ ሰዎች ላይ እንኳ ፍትሕንና እውነተኛ ምስክርነትን ይጠይቃል፤ ጥላቻ ወደ ኢፍትሐዊነት ሊመራ አይገባም። ጥበብና ምርጥ ውይይትንም ይጠይቃል። ደራሲው ወደ እውነት የሚያመራ ገንቢ ልዩነትን ኢፍትሐዊነትን ከሚደግፍ ወገንተኝነት ይለያል።

ዛሬ ይህ በማስረጃ የተደገፈ ተቃውሞ፣ የአናሳ አስተያየት ወይም ሰላማዊ የሕግ መንገድ ሊሆን ይችላል። ይህ ሙሉ የተቃውሞ ወይም የሕግ መመሪያ አይደለም፣ የሐሰት ክስንም ሆነ ጥቃትን አይፈቅድም፤ ሂደትና አደጋ በጉዳዩ መመርመር አለባቸው።

ማኅበረሰብ አንድነቱን ስህተቶችን በማፈን ሳይሆን በመመርመር፣ ኃላፊነት በመውሰድና ሰዎችን በጅምላ ሳያወግዝ ማስተካከያን በማስቻል ይጠብቃል። የጋራ አባልነት ቅን ተቃውሞን ሊሸከም ይችላል።

ቁርአን በራሳችን ወገን ላይ እንኳ ፍትሐዊ ምስክርነትን፣ ዜናን ማረጋገጥንና ጥበባዊ ውይይትን ይጠይቃል። ደራሲው እውነትን የሚፈልግ ልዩነትን ገንቢ ይለዋል፤ ኢፍትሐዊነትን የሚደግፍና ልዩነትን ወደ ጠላትነት የሚቀይር ራስ ወዳድ ወገንተኝነትን ያስጠነቅቃል።

ግልጽ ግምገማ፣ የተጎዱትን ማዳመጥ፣ ሊከታተሉ የሚችሉ ማስተካከያዎችና ከበቀል ጥበቃ ዛሬ አንድነትን ሊያጠናክሩ ይችላሉ። ይህ ግጭት የሌለበትን ውጤት አያረጋግጥም፣ ጉዳትን ማሳነስ ወይም በአንድነት ስም ተገቢ ትችትን ማፈንም አይፈቅድም።

እንግዳ ተብሎ የሚታይ ሰው የሰው ክብሩን እንደያዘ ይቆያል። ከዚህም ልዩነትን ሳይክዱ የማክበር፣ ከውርደት የመጠበቅና ፍትሐዊ የመሆን ግዴታ ይመጣል።

ቁርአን የአዳምን ልጆች ያከብራል፤ የሕዝቦችና የነገዶችን ልዩነትም እርስ በርስ የመተዋወቅ ዕድል ያደርገዋል። እምነትን ለሩቅ ጎረቤትና ለመንገደኛ ከሚደረግ በጎነት ጋር ያገናኛል፣ ለሰላማዊ የሌላ እምነት ሰዎች በጎነትንና ፍትሕንም አይከለክልም።

ዛሬ ይህ መገለልን መቃወም፣ በቀላሉ የሚገባ የእርዳታ መዳረሻ መፍጠርና የተጎዱትን ማዳመጥ ሊሆን ይችላል። ይህ ዘመናዊ አተገባበር እንጂ ሙሉ የስደት ወይም የደህንነት ሕግ አይደለም፤ ክብር አስፈላጊና ተመጣጣኝ የደህንነት ምርመራን አያስወግድም።

ማስረጃዎቹን፣ መልእክቱ የተለየ አስተሳሰብ ያላቸውን ሰዎች እንዴት እንደሚይዝና የሚጠይቃቸውን ድርጊቶች ይመርምሩ፤ ሃይማኖታዊ ቋንቋ ብቻውን አንድን መልእክት የታመነ አያደርገውም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን ዜናን ማጣራትን (49:6)፣ ከማስረጃ የሌለው አባባል ይልቅ እውቀትን (17:36)፣ ጠላትነት ቢኖርም ፍትሕን (5:8) እና ጥበባዊና መልካም ውይይትን (16:125) ይጠይቃል። ደራሲው እውነትን በገንቢ መንገድ ከመፈለግ ጋር፣ በደልን የሚደግፍና ልዩነትን ወደ ጠላትነት ከሚቀይር ወገንተኝነት ይለያል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ማስረጃ የሌላቸው ውንጀላዎች፣ ሰዎችን በጅምላ ማዋረድና ሳያጣሩ ወገን እንዲይዙ ጫና ማድረግ የማስጠንቀቂያ ምልክቶች ናቸው። የተወሰኑ አባባሎችንና ድርጊቶችን ይመርምሩ፤ ሃይማኖታዊ አባልነት ብቻውን የማታለል ዓላማን አያረጋግጥም።

ፍርሃትና ቁጣ ትኩረትን ሊያጠቡና አንድን ዘገባ ይበልጥ አስቸኳይ ወይም አሳማኝ ሊያስመስሉ ይችላሉ። ከፍተኛ ስሜት የሚቀሰቅስ ይዘትም በብዛት ይጋራል፣ መድረኮችም ሊያጎሉት ይችላሉ። ሆኖም ስሜቱ ራሱ እውነትነትንም ሆነ ሐሰትነትን አያረጋግጥም።

የbpb የስነ-ልቦና ጥናቶች ግምገማ ቁጣ፣ ፍርሃትና መቆጣት ትኩረትንና ተሳትፎን እንዴት ሊስቡ እንደሚችሉ ይገልጻል። ጎናዊ ንባብን ይመክራል፤ ይኸውም ዋናውን ገጽ ለቆ ደራሲውን፣ ዐውደ-ጽሑፉንና ማስረጃውን በገለልተኛ ምንጮች መፈተሽ ነው።

ስለዚህ ለአጭር ጊዜ ቆም ማለት፣ ዋናውን አባባል መለየት፣ የመጀመሪያውን ምንጭ መፈለግና አስተማማኝ ገለልተኛ ማረጋገጫ መፈለግ ጠቃሚ ነው። ጥናቱ በቡድን ደረጃ ያሉ ዝንባሌዎችን እንጂ የአንድን ግለሰብ ፍርድ በእርግጠኝነት አይመረምርም። አንድ ዘገባ ፍርሃት ስለቀሰቀሰ ብቻ እውነተኛ አደጋን መናቅ የለብንም።

አንድን ዜና ከማስተላለፋችን በፊት ምንጩንና ታማኝነቱን ማጣራት እና በሌሎች ላይ ሊኖረው የሚችለውን ውጤት ማሰብ ይገባል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 49:6 ሰዎች ባለማወቅ እንዳይጎዱ፣ ከማይታመን ምንጭ የመጣን ዜና እንዲጣራ ይጠይቃል። ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት አንድን አባባል ከመከተል ያስጠነቅቃል፤ ማየትንና መረዳትንም ከኃላፊነት ጋር ያያይዛል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ከተቻለ ዋናውን ምንጭ፣ ሙሉ አውዱንና ከሌሎች ነጻ ማረጋገጫዎችን ያጣሩ። ነገሩ ግልጽ ካልሆነ፣ እንደ እውነታ ከማስተላለፍ ይልቅ ያልተረጋገጠ መሆኑን ይግለጹ። እነዚህ አንቀጾች ሙሉ ዘመናዊ የማጣሪያ ሂደት አይሰጡም፤ ሁሉንም ዜና ሐሰት አይሉም።

እስልምና በመጀመሪያ ሃይማኖትን፣ ምንጮቹንና ወጎቹን ይጠራል። ሙስሊሞች የሚኖሩት ሃይማኖት የተለያዩ ሰዎች እምነታቸውን በተግባር የሚረዱበትንና የሚለማመዱበትን የተለያየ መንገድ ያመለክታል፤ ወደ አንድ ወጥ ዓይነት መቀነስ የለበትም።

እስላማዊነት በእስልምና ስም ሃይማኖታዊ ሕጋዊነት ያለው አስገዳጅ ማኅበራዊና መንግሥታዊ ሥርዓት የሚፈልግና ብዝኃነትን የሚቀበሉ ዴሞክራሲያዊ መለኪያዎችን የሚክድ የፖለቲካ ርዕዮተ ዓለም ነው። ሃይማኖትን ለፖለቲካ መጠቀም ከዚህ የሰፋ ሲሆን ዴሞክራሲያዊ ተሳትፎን፣ የጥቅም ውክልናን፣ ምልክታዊ ፖለቲካን ወይም መሣሪያ አድርጎ መጠቀምን ሊያካትት ይችላል። ‘ፖለቲካዊ እስልምና’ የሚለውም አገላለጽ በአንድ ወጥ መንገድ አይጠቀምም።

ስለዚህ ምደባው ተጨባጭ ዓላማዎችን፣ ዘዴዎችንና ነፃነትን፣ ሰብዓዊ መብቶችንና ብዝኃነትን የሚይዝበትን መንገድ መመርመር አለበት—ሃይማኖታዊ መለያን ብቻ አይደለም። በቃላቱ ላይ ክርክር ያለ ሲሆን የጋራ ጥፋተኝነትን ማቋቋምም ሆነ አንድን ሰው በሙስሊምነቱ ብቻ ከአንድ ርዕዮተ ዓለም ጋር ማያያዝ የለባቸውም።

ትችት በትምህርቶች፣ በአባባሎች፣ በተቋማት ወይም በድርጊቶች ላይ ያተኩራል፤ ምክንያቶቹንም ይገልጻል። ማዋረድ ግን የአማኞችን ክብር ራሱን ዒላማ ያደርጋል ወይም በጅምላ በኢፍትሐዊነት ይይዛቸዋል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 17:70 ለአዳም ልጆች ክብር ይሰጣል። ቁርአን 5:8 በሰዎች ላይ ያለ ጠላትነት ወደ ኢፍትሐዊነት እንዳይመራ ያስጠነቅቃል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ጠንካራ የሃይማኖት ትችትም በሐሳቡ መሠረት ሊመረመር ይችላል፤ ተቃውሞ ብቻውን ማዋረድ አያደርገውም። ወሰኑ የሚያልፈው ሰዎች ክብራቸውን ሲነጠቁ ወይም ሳይመረመሩ በጅምላ ሲፈረድባቸው ነው። እነዚህ ምንጮች ስለ ንግግር ነጻነት የተወሰነ የሕግ ጥያቄ አይወስኑም፤ ሃይማኖታዊ አባባሎችንም ከተመሰረተ ትችት አይከላከሉም።

ጽንፈኝነት በጥብቅ ሊቃወም ይችላል፤ ሰዎችን በዘራቸው ወይም በአባልነታቸው ምክንያት በጅምላ ማውገዝ ግን አያስፈልግም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 49:6 ሰዎች ባለማወቅ ከመጎዳታቸው በፊት ዜናዎችን እንድናጣራ ይጠይቃል። ቁርአን 5:8 የማንወዳቸውን ሰዎችም በፍትሕ እንድንይዝ ይጠይቃል። ቁርአን 16:125 ጥበብን፣ መልካም ምክርንና ምርጥ የውይይት መንገድን ይጠይቃል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ የተወሰኑ አባባሎችንና ድርጊቶችን ይመርምሩ፣ ጥቃትን ወይም ማዋረድን በግልጽ ይጥቀሱ፣ ማስረጃ የሌለውን የጋራ ጥፋተኝነት ያስወግዱ። አንቀጾቹ ሙሉ የጽንፈኝነት ምርመራ አይሰጡም፣ የአንድን ሰው ዓላማ አያረጋግጡም፣ የባለሙያ የአደጋ ግምገማንም አይተኩም።

አይደለም። እውነት አስፈላጊ ነው ግን በቂ አይደለም፤ 49:6 ማረጋገጥን ይጠይቃል፣ 17:36 ያለ እውቀት መከተልን ያስጠነቅቃል።

እውነተኛ መረጃም በማጋለጥ፣ በመሰለል ወይም በሐሜት ሊጎዳ ይችላል፤ 49:12 ጥበቃን፣ ጉዳትን ማሳወቅን ወይም እውነተኛ ምስክርነትን አይከለክልም።

እውነትን፣ አስፈላጊነትን፣ ተደራሲን እና ጉዳትን መዝኑ። መናገር ከሚጠብቅ ትክክለኛና ውስን ይሁን፤ ጉጉት ወይም ስርጭት ማጋራትን አያጸድቅም።

ፍርሃትና ቁጣ ትኩረትን ይስባሉ፣ አንድን ክርክርም አስቸኳይ ያስመስላሉ፤ ግን እውነትነቱን ወይም ሐሰትነቱን አያረጋግጡም።

ጠላት መፍጠር ፍትሐዊ ጉዳይን ኢፍትሐዊ ሊያደርግ ይችላል። 5:8 ጠላትነት ቢኖርም ፍትሕን፣ 16:125 ጥበብንና ምርጥ ውይይትን ይጠይቃል።

ደራሲው እውነትን የሚፈልግ ልዩነትን ከአፍራሽ ወገንተኝነት ይለያል። ፍትሐዊ ጉዳይ ሊፈተኑ የሚችሉ ምክንያቶችንና ፍትሐዊ ቋንቋን ይፈልጋል፤ እውነተኛ አደጋን ወይም አስፈላጊ ትችትን ሳይደብቅ።

ክብር ሳይመረመር መቀበል አይደለም። 17:36 የሃይማኖታዊ ጥያቄን ምንጮች፣ ምክንያቶችና ወሰን መመርመርን ይደግፋል።

16:125 ምርጥ የውይይት መንገድን ይጠይቃል፤ 39:18 ሰምተው ምርጡን የሚከተሉትን ያደንቃል። ጥያቄውን ይመርምሩ፣ የሰውን ክብር አይጉዱ።

ደራሲው እውነት ፍለጋን ከወገንተኝነት ይለያል። ማዕረግ እውነትን አያረጋግጥም፤ ግልጽ ጥያቄም የይገባኛል ጥያቄውን ሐሰት አያደርገውም።

እንደ ተግባራዊ መመሪያ፣ እውቀት በበቂ ሁኔታ በተመረመሩ ምክንያቶች ይደገፋል። ግምት ሊሆን የሚችል ነገር ቢሆንም ገና የተረጋገጠ አይደለም። ተራ አባባል ደግሞ ደጋፊ ማስረጃዎቹ ሳይቀርቡ የሚነገር ነው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 49:6 ከማይታመን ምንጭ የመጣን ዜና ተመርኩዞ ከመሥራት በፊት እንዲጣራ ይጠይቃል። ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት ነገርን ከመከተል ያስጠነቅቃል፤ ማየትንና መረዳትንም ከኃላፊነት ጋር ያያይዛል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ስለዚህ ይጠይቁ፦ ምን ታይቷል ወይም ተረጋግጧል? ከዚያ ምን ተደምድሟል? ምንስ ብቻ ተነግሯል? ይህ ሦስት ክፍል ያለው ልዩነት የዛሬ የአርትዖት መመሪያ ነው፤ ሁለቱ አንቀጾች ሙሉ የእውቀት ንድፈ ሐሳብ አያቀርቡም፣ በጥንቃቄ የተገለጸ አለመረጋገጥም አለመረጋገጥ ሆኖ ይቀራል።

እምነት ቅን ሳይንሳዊ ምርምርን መፍራት የለበትም፤ በጥንቃቄ እንድንመለከት ሊያበረታታን ይችላል፣ ሳይንሳዊ ዘዴዎች ደግሞ ተሞክሮአዊ ጥያቄዎችን ሊፈተኑ በሚችሉ ማስረጃዎች ይመረምራሉ።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 3፥190–191 ስለ ሰማያትና ምድር ማሰላሰልን አላህን ከማስታወስ ጋር ያጣምራል። ቁርአን 29፥20 በምድር ላይ ተጓዙና ፍጥረት እንዴት እንደተጀመረ ተመልከቱ ብሎ ይጠራል። ስለ ደራሲው ያለው የሕይወት ታሪክ ምንጭም ሃይማኖታዊና ዘመናዊ ሳይንሳዊ ትምህርትን ለማቀናጀት ያለመውን የመድረሰቱዝ-ዘህራ የትምህርት ፕሮጀክቱን ይመዘግባል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ እምነት መለኪያን ወይም ሳይንሳዊ ፈተናን ሳይተካ የትርጉምና የኃላፊነት ጥያቄዎችን ሊከፍት ይችላል፤ ምርምርም እያንዳንዱን የትርጉም ጥያቄ ወስኖ ሳይጨርስ የተፈጥሮ ሂደቶችን ሊመረምር ይችላል። አንቀጾቹ የሳይንሳዊ ዘዴ መመሪያ አይደሉም፤ የደራሲው የትምህርት እቅድም አንድን ሳይንሳዊ አባባል ወይም በሁሉም ሁኔታ ግጭት የሌለበትን ግንኙነት አያረጋግጥም።

በመጀመሪያ አባባሉ ግልጽ መሆኑንና በመሠረታዊ ደረጃ ሊፈተን መቻሉን ጠይቅ። ከዚያ የትኛው መረጃ እንደተሰበሰበና መለኪያዎቹ፣ ናሙናው፣ ንጽጽሮቹና የጥናት ንድፉ ከጥያቄው ጋር እንደሚስማሙ መርምር። የስህተት ምንጮች፣ አለመረጋገጥ፣ አማራጭ ማብራሪያዎችና ውጤቱ በምን ያህል ሊጠቃለል እንደሚችል የሚገድቡ ነገሮች መገለጻቸውን ተመልከት።

አንድ ውጤት ብቻውን ሙሉውን ምስል የሚሰጥ አይደለም። ዘዴዎች ለጥልቅ ምርመራ በቂ ግልጽ ሲሆኑ፣ ገለልተኛ ጥናቶች ተመሳሳይ ውጤት ሲያገኙና አባባሉ ከአጠቃላይ የማስረጃ ስብስብ ጋር ሲስማማ እምነት ይጨምራል። የተለያዩ ውጤቶች ከመተው ይልቅ መመርመር አለባቸው።

ጠንካራ ሳይንስ እንኳ መቶ በመቶ እርግጠኛ አይደለም፣ ለእርማትም ክፍት ሆኖ ይቆያል። የባለሙያ ግምገማ ወይም አንድ ህትመት እውነትነትን አያረጋግጥም፣ ጥናትን መድገምም በሁሉም መስክ በእኩል አይቻልም። ስለዚህ የማስረጃው ጥንካሬ፣ ወሰንና አለመረጋገጥ በአንድነት መገለጽ አለባቸው።

መጀመሪያ የጥቅሱ ቃላት፣ ምንጭና አውድ በእርግጥ የተረጋገጡ መሆናቸውን ያጣሩ።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 49:6 ሰዎች ባለማወቅ እንዳይጎዱ፣ ከማይታመን ምንጭ የመጣን ዜና እንዲጣራ ይጠይቃል። ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት አንድን አባባል ከመከተል ያስጠነቅቃል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ ዋናውን ጽሑፍ ይፈልጉ፣ ቃላቱን ያወዳድሩ እና በዙሪያው ያሉትን አንቀጾች ያንብቡ። ትርጉምን፣ ማብራሪያንና ቀጥተኛ ጥቅስን ይለዩ። የታዋቂ ሰው ስም ያለበት ምስል ብቻውን በቂ ማስረጃ አይደለም። ምንጩ ግልጽ ካልሆነ፣ አባባሉን እንደተረጋገጠ ሃይማኖታዊ ጥቅስ አያጋሩት።

የተለየ አስተያየትን እንደ ጥቃት ብቻ ሳንመለከት ምክንያቶቹን በቅንነት ከመረመርን፣ ወደ እውነት ሊያቀርበን ይችላል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 16:125 ጥበብን፣ መልካም ምክርንና ምርጥ የውይይት መንገድን ይጠይቃል። ደራሲው ወደ እውነት የሚያመሩ ልዩነቶችን፣ በደልን ከሚደግፍና ልዩነትን ወደ ጠላትነት ከሚቀይር ራስ ወዳድ ወገንተኝነት ይለያል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ሌላ ክርክር ያልታየንን ገጽታ ሊያሳይ፣ ስህተትን ሊገልጥ ወይም የራሳችንን ምክንያት ሊያጠናክር ይችላል። ምንጮቹ ሁሉንም የተለየ አስተያየት እውነት አይሉም፣ በምክንያት የተመሰረተ እምነትን ወይም አስፈላጊ ወሰኖችን እንድንተውም አይጠይቁም።

የአእምሮ ትሕትና ማለት የምናውቀውን፣ የምንገምተውንና ገና መመርመር ያለበትን መለየት ነው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 49:6 ባለማወቅ የሚደረግ ተግባር ጉዳት ከማድረሱ በፊት ዜናን እንድናጣራ ይጠይቃል። ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት አንድን አባባል ከመከተል ያስጠነቅቃል፤ ማየትንና መረዳትንም ከኃላፊነት ጋር ያያይዛል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ መልሶች ወዲያውኑ በሚገኙበት ጊዜ ምንጮችንና አውድን ማጣራት፣ አለመረጋገጥን ግልጽ ማድረግና አስፈላጊ ከሆነ ፍርድን ማዘግየት ማለት ነው። አንቀጾቹ ሙሉ ዘመናዊ የማጣሪያ ሂደት አይሰጡም፤ ፍጥነትንም ሆነ በራስ መተማመንን የእውነት ማስረጃ አያደርጉም።

የራስን ማስረጃ ወሰን ማወቅ የእውቀት ክፍል ነው። 17:36 ያለ እውቀት መናገርን ያስጠነቅቃል።

መረጃ ሲጎድል፣ እርግጠኝነት ሲቀር ወይም ብዙ ማብራሪያዎች ሲቻሉ “አላውቅም” ማለት ትክክል ነው። እምነት በፈተናና በማረም ዝግጁነት ያድጋል።

ይህ መቀበል ፍለጋን አያቆምም፤ የታወቀውን፣ ያልተረጋገጠውንና ሊፈተን የሚገባውን ይግለጹ። የውሸት እርግጠኝነትን ይከላከላል እንጂ ምርምርን አይተካም።

ባለሙያዎች ሲለያዩ ድምፅን ብቻ አይቁጠሩ። ጥያቄን፣ መረጃን፣ መለኪያን፣ ናሙናን፣ ንፅፅርንና የጥናት ንድፍን ይመርምሩ።

ግልጽ ዘዴዎች፣ የተገለጹ ስህተቶችና አለመረጋገጥ፣ የገለልተኛ ጥናቶች መገጣጠምና አጠቃላይ ማስረጃ ሊታረም የሚችል እምነትን ያሳድጋሉ።

39:18 ሰምቶ ምርጡን መከተልን ያደንቃል። ምክንያቶችን፣ ሙያንና ወሰንን ያወዳድሩ፤ ምንጮቹ አለምአቀፍ መለኪያ ወይም የአንድ ክርክር ፍርድ አይሰጡም።

በምክንያት ሀሳብን መቀየር እውነትን ከግትርነት በላይ ያደርጋል። 39:18 ምርጡን መከተልን ያደንቃል።

ሳይንስ በፈተና፣ በተፎካካሪ ማብራሪያዎችና በተሻሻሉ ሞዴሎች ይራመዳል፤ መታረም መቻል ጥንካሬ ነው።

ሁሉም ለውጥ ጥበበኛ አይደለም፤ የተሻለ ማስረጃ ወይም ምክንያት ይፈልጋል። በግልጽ ማረም ኃላፊነት ነው፤ ጫና፣ ፋሽን ወይም ምቾት አይበቃም።

በቢስሚላህ መጀመር ራሳችንን ሙሉ በሙሉ በቂ እንደሆንን አድርገን መሥራት ሳይሆን፣ የአላህን እርዳታ እንደምንፈልግ በማወቅ መንቀሳቀስ ማለት ነው።

የደራሲው ትርጓሜ፦ ደራሲው በመጀመሪያው ቃል ቢስሚላህን የመልካም ነገር ሁሉ መጀመሪያ ብሎ ይጠራዋል፣ እንደ አላህ መታሰቢያም ያቀርበዋል። ይህ ሐረግ መልካም ድርጊትን ወደ አላህ ያቀናል፣ ኃይል፣ ዕድልና ውጤትም ሙሉ በሙሉ በእጃችን እንዳልሆኑ ያስታውሰናል።

ይህ ቢስሚላህን ለስኬት አስማታዊ ዋስትና አያደርገውም፣ ምንባቡም የእያንዳንዱን ድርጊት ሕጋዊ ትክክለኛነት አይወስንም። ሃይማኖታዊ ሐረግ በደልን መልካም ሊያደርገው አይችልም፤ የታሰበው መንገድ ራሱ መልካምና ኃላፊነት ያለበት መሆን አለበት።

አስቸጋሪ ሁኔታ ወዲያውኑ ባያበቃም፣ ጸሎት ከአላህ ጋር ያለንን ግንኙነት፣ ውስጣዊ አቅጣጫችንንና የመንቀሳቀስ ኃይላችንን ሊለውጥ ይችላል።

የቁርአን መሠረት፦ ቁርአን 20:14 ጸሎትን አላህን ከማስታወስ ጋር ያያይዛል። ቁርአን 2:186 ስለ አላህ ቅርበትና ጠሪው ሲጠራው ምላሽ እንደሚሰጥ ይናገራል፤ ነገር ግን የተፈለገው ውጤት ሁሉ ወዲያውኑ እንደሚፈጸም አይወስንም።

የደራሲው ትርጓሜ፦ በሃያ ሦስተኛው ቃል፣ በአላህ መታመን ተገቢ መንገዶችን መተው እንዳልሆነ ያስገነዝባል። በእነዚያ መንገዶች መጣርን እንደ ተግባራዊ ጸሎት ይገልጻል። መጸለይና መሥራት ተቃራኒዎች አይደሉም። ይህ እይታ የሕክምና፣ የስነ ልቦና ወይም የተግባር እርዳታን አይተካም፤ የተወሰነ ውጤትንም አያረጋግጥም።

ቁርአን ማሰብንና ልብ እርግጠኝነትን መፈለጉን በመሠረቱ አያቃርናቸውም። አንድ የተወሰነ ክፍል በአንድ ውይይት ውስጥ የተረጋገጠ እምነትን፣ ቅን ጥያቄንና ውስጣዊ መረጋጋትን መፈለግን ያሳያል።

ትርጉም በአጭሩ፦ በቁርአን 2:260 ኢብራሂም አላህ ሙታንን እንዴት ሕያው እንደሚያደርግ ይጠይቃል። እምነቱን ያረጋግጣል፤ በተመሳሳይ ጊዜም ልቡ መረጋጋትን እንደሚፈልግ ይገልጻል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ክፍሉ አንድን ከባድ ጥያቄ በቀጥታ እንደ እምነት ማጣት እንዳንቆጥረው ይፈቅዳል። ሆኖም ስለ አእምሮና ልብ ሁሉንም ጥያቄ አይመልስም፣ ሁሉንም ጥርጣሬ ከኢብራሂም ጥያቄ ጋር አያመሳስልም፣ ለማንም ተመሳሳይ ልምድ ወይም ማረጋገጫም ቃል አይገባም።

ኢኽላስ ማለት የሃይማኖትን ተግባር ከሰዎች እውቅና ለማግኘት ብቻ ሳይሆን በእውነት ወደ አላህ ማቅናት ነው።

ትርጉሙን በሌላ አባባል፦ ቁርአን 98:5 ለአላህ በንጹሕ ልብ መገዛትን ያዛል። ቁርአን 107:4–6 በሶላት የሚዘናጉና ለሰዎች የሚያሳዩትን ይወቅሳል።

ይሁን እንጂ የአንድን የተወሰነ ተግባር ኢኽላስ ከውጭ በእርግጠኝነት ማወቅ አይቻልም። በአደባባይ መታየት ግብዝነትን አያረጋግጥም፣ በስውር መሥራትም ኢኽላስን አያረጋግጥም። ጠቃሚ የራስ ምርመራ ማለት፣ ማንም ባያውቅም ይህን መልካም ነገር እናደርግ ነበርን ወይ ብሎ መጠየቅ ነው። እነዚህ አንቀጾች የሌላን ሰው የተሰወረ ዓላማ እንድንመረምርና እንድንፈርድበት ፈቃድ አይሰጡንም።

ምስጋና ሕመምን፣ ኪሳራን ወይም በደልን ሳይክድ የተቀበልነውን መልካም ነገር እንድናስተውል ሊያደርገን ይችላል።

ትርጉሙን በሌላ አባባል፦ ቁርአን 14:7 ምስጋናን አላህ ቃል ከገባው ጭማሪ ጋር ያገናኛል። ቁርአን 2:155 ደግሞ ፍርሃትን፣ ረሃብንና ኪሳራን ከፈተና ልምዶች መካከል በግልጽ ይጠቅሳል። ስለዚህ ምስጋናና በእውነተኛ መከራ ማዘን ተቃራኒዎች መሆን የለባቸውም።

ቃል የተገባውን ጭማሪ በራሳችን ፍቺ የተረጋገጠ የቁሳዊ ጥቅም ብለን መወሰን የለብንም። ማንም በዚህ አንቀጽ አማካኝነት ሐዘኑን እንዲደብቅ ሊጫንበት አይገባም። ቅን ተግባር የተወሰኑ በረከቶችን ማስተዋል፣ ሕመሙንም ማመንና የሚያስፈልገውን እርዳታ መቀበል ሊሆን ይችላል።

ሃይማኖታዊ እውቀት በቃላት ብቻ ሳይቀር የተመረመረ ግንዛቤን ከኃላፊነት ተግባር ጋር ሲያጣምር በሕይወት የሚተገበር ኃላፊነት ይሆናል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት አንድን አባባል ከመከተል ያስጠነቅቃል፤ መስማትን፣ ማየትንና መረዳትንም ከኃላፊነት ጋር ያያይዛል። በቁርአን 31:17 ሉቅማን ልጁን እንዲጸልይ፣ መልካም እንዲያደርግ፣ በደልን እንዲቃወምና እንዲታገሥ ይመክረዋል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ይህ ሃይማኖታዊ አባባልን ከማስተላለፍ በፊት ማጣራትንና በራስ ተግባር ፍትሕን፣ ትዕግሥትንና ታማኝነትን መጀመርን ሊያመለክት ይችላል። አንቀጾቹ ሙሉ የሃይማኖታዊ ትምህርት ደረጃዎች ንድፈ ሐሳብ አይሰጡም፣ ውጤትን አያረጋግጡም፣ በአንድ ሰው እምነት ላይ እንድንፈርድም አይፈቅዱም።

አይደለም። አምልኮ መደበኛና የተለመደ መሆኑ በራሱ ትርጉሙን እንዳጣ አያረጋግጥም። ቁርኣን አላህን ማስታወስን የሶላት ዓላማ አድርጎ ይጠቅሳል፣ ቅን አምልኮንም ይጠይቃል።

የሚወቀሰው ቸልተኝነትና ለታይታ መሥራት ነው፣ መደጋገሙ ራሱ አይደለም። ዋናው ጉዳይ ማስታወስና ቅንነት መጠበቃቸው ወይም መታደሳቸው ነው።

በተግባር ከአምልኮ በፊት ጥቂት መቆም፣ ኒያን ማደስና አንዳንድ ቃላትን በንቃት ማሰብ ይቻላል። ይህ ከመርሆቹ የተገኘ መመሪያ ነው እንጂ የተወሰነ ስሜት ወይም ውጤት ዋስትና አይደለም።

ስለ ቅንነት መጨነቅ ተገቢ ነው፤ ቁርኣን ቅን አምልኮን ይጠይቃል፣ ለታይታ ከመሥራትም ያስጠነቅቃል። ይህ ግን የሚታይ መልካም ሥራ ሁሉ ቅን አይደለም ማለት አይደለም።

ቁርኣን በመልካም ነገር እንድንተባበርም ይጠራል። በስህተት ልንገባ ወይም የተቀላቀለ ምክንያት ሊኖረን መቻሉ መልካም ሥራን እንድንተው ማስረጃ አይደለም።

በተግባር ሰው ኒያውን ሊመረምር፣ አላስፈላጊ ራስን ማሳየትን ሊተውና መልካምን ሊሠራ ይችላል። ይህ የሌሎችን ድብቅ ኒያ ለመፍረድ መብት አይሰጥም።

የሌሎችን መብት ማወቅ ትንንሽ ምርጫዎችንም የፍትሕ ጉዳይ ያደርጋቸዋል። ቁርኣን ሙሉ መስፈርና ትክክለኛ ሚዛን ያዛል፣ ሰዎችንም የሚገባቸውን ከመንሳት ይከለክላል።

ይህ በንብረት ብቻ አይወሰንም፤ ትክክለኛ ንግግር ግንኙነትን ይጠብቃል፣ ጥርጣሬ፣ መሰለልና ሐሜት ግን ድንበርን ይጥሳሉ። እውነትና ክብር በየቀኑ ሊጠበቁ ይገባል።

ተግባራዊ ጥያቄ፦ ምርጫዬ ሰውን ይጎዳል፣ ያስታግዳል ወይስ ያለ እውቀት ይፈርዳል? በጥቅሜ ላይ ቢሆንም ፍትሐዊ ብዬ አየዋለሁ? እነዚህ መርሆች ሙሉ የሕግ ሥርዓትን ወይም የግል ጉዳይ ውሳኔን አይተኩም።

ወጣት ሰው የራሱን ዋጋ ከሚለዋወጥ የ«ወደድኩት» ቁጥር ጋር ባለማመሳሰል መደገፊያ ሊያገኝ ይችላል። ታይነት የመድረክ መለኪያ ነው፤ የሰው ክብር መለኪያ አይደለም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 17:70 የአዳምን ልጆች እንደተከበሩ ይገልጻል። ክብሩን ከአፈጻጸም፣ ከተደራሽነት ወይም ከሕዝብ ይሁንታ ጋር አያያይዘውም።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ምላሾችን በአግባቡ ማየት፣ ከመድረክ ጫና ነጻ የሆነ ጊዜ መፍጠርና ከሕዝብ ቁጥሮች ውጭ ያሉ የታመኑ ግንኙነቶችን ማጠናከር ሊረዳ ይችላል። አንቀጹ ስለ ማኅበራዊ ሚዲያ የስነ ልቦና ጥናት አይደለም፣ ጭንቀትን አይመረምርም፣ ያለመተማመን ወዲያውኑ እንደሚጠፋም ቃል አይገባም።

የአንድ ቡድን አባል መሆን የራስን ክብር፣ እምነት ወይም የግል ኃላፊነት መተው ማለት አይደለም። ጤናማ ማኅበረሰብ ተቀባይነትን ራስን በመካድ ላይ ሳያስመሠርት ለልዩነት ቦታ ሊሰጥ ይችላል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 49፥13 ሰዎች እርስ በርስ እንዲተዋወቁ እንደ ሕዝቦችና ማኅበረሰቦች ይገልጻቸዋል፤ የቡድን አባልነትንም የሰው ዋጋ መለኪያ አያደርገውም። ቁርአን 17፥70 ለአዳም ልጆች መሠረታዊ ክብርን ያረጋግጣል።

ዘመናዊ ነጸብራቅ፦ ስለዚህ አባልነት ግንኙነቶችን መጠበቅና የጋራ ኃላፊነትን መሸከምን፣ ተስማሚ መሆን በደልን ወይም ራስን መናቅን በሚጠይቅበት ጊዜ በአክብሮት እምቢ ማለትን ሊያካትት ይችላል። እነዚህ አንቀጾች የተሟላ ዘመናዊ የማንነት ንድፈ ሐሳብ አይሰጡም፣ በአንድ ሁኔታ የትኛው ቡድን ወይም ግንኙነት ደህንነቱ የተጠበቀ እንደሆነም አይወስኑም።

ነፃነት እያንዳንዱን ፈጣን ፍላጎት ከመከተል የበለጠ ነው። ምክንያቶችን የመመርመር፣ ራስን የመግታትና ለውጤቶች ኃላፊነት የመውሰድ ችሎታን ያካትታል።

ትርጉሙን በሌላ አባባል፦ ቁርአን 79:40–41 የተሳሳተ ዝንባሌን መግታት በአላህ ፊት ካለው ተጠያቂነት ጋር ያገናኛል። ቁርአን 39:18 በትኩረት ሰምተው የተሻለውን የሚከተሉትን ያወድሳል።

እነዚህ አንቀጾች ስለግል ወይም ስለፖለቲካዊ ራስ-ገዝነት የተሟላ ዘመናዊ ንድፈ ሐሳብ አያቀርቡም። ሆኖም የሌሎችን ክብርና መብት ችላ ወደማይል ፍርድ ሊመሩን ይችላሉ። ኃላፊነት ነፃነትን አያጠፋም፤ ነፃነት ተራ የዘፈቀደ ፈቃድ እንዳይሆን ይጠብቀዋል።

ሃይማኖታዊ አብሮነት አንድ ሰው የሌላውን እምነት መቆጣጠር እንደሚችል ተደርጎ መወሰድ የለበትም። ምክርና ምሳሌ ከግድ የተለዩ ናቸው።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 28:56 ለነቢዩ የተነገረ ሲሆን፣ የመጨረሻውን መመሪያ በአላህ ሥልጣን ሥር ያደርጋል እንጂ ሰው በሚወዳቸው ሰዎች ላይ ባለው ቁጥጥር ሥር አያደርገውም። ቁርአን 17:70 ለአዳም ልጆች ክብር ይሰጣል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ሃይማኖታዊ ጫና ሲኖር፣ የራስን ወሰን በግልጽ መናገር ተገቢ ሊሆን ይችላል። ማስፈራሪያ ወይም ጥቃት ካለ ደህንነት ቅድሚያ አለው፤ ከቻሉ የሚያምኑትን ሰው ወይም ተገቢ የባለሙያ አገልግሎት ያነጋግሩ። ይህን ለቤተሰብና ለወዳጆች መተግበር የዛሬ መደምደሚያ ነው፤ አንቀጾቹ የተወሰነ የቤተሰብ ግጭት አይወስኑም፣ የደህንነት፣ የምክር ወይም የሕግ ድጋፍንም አይተኩም።

ከጽንፈኝነትና ከቀላል የጠላት ምስሎች የሚከላከሉ አቅጣጫዎች አባባሎችን ማጣራትን፣ ሰዎችን በጅምላ አለማዋረድንና አባልነትን ከእውነትና ከፍትሕ በላይ አለማስቀመጥን ያካትታሉ።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 49:6 ዜናን ማጣራት ይጠይቃል፤ ቁርአን 17:36 ያለ እውቀት ከሚነገሩ አባባሎች ያስጠነቅቃል፤ ቁርአን 5:8 ደግሞ ጠላትነት ቢኖርም ፍትሕን ይጠይቃል። ደራሲው ራስ ወዳድ ወገንተኝነት በደልን እንዴት ሊደግፍና ልዩነቶችን ወደ ጠላትነት ሊቀይር እንደሚችል ይገልጻል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ የታመኑ ግንኙነቶች፣ ክፍት ጥያቄዎች፣ ምንጮችን ማጣራትና የጋራ ጥፋተኝነትን መቃወም ሊረዱ ይችላሉ። እነዚህ ምንጮች አንድን ሰው አይመረምሩም፣ ጥበቃን አያረጋግጡም፣ አደጋው ግልጽ ሲሆን የትምህርት፣ የስነ ልቦና ወይም የደህነት ባለሙያ እርዳታንም አይተኩም።

ጨዋነትና ክብር ሰውነትን መናቅን ወይም ስሜቶችን መካድን አይጠይቁም። ሰውነትን መጠበቅና መንከባከብ ይቻላል፤ እያንዳንዱ ግፊት ተግባርን እንዲቆጣጠር ሳይፈቀድ ስሜቶችን ማወቅም ይቻላል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 7፥26 ልብስን መሸፈኛና ጌጥ አድርጎ ይገልጻል፤ ውስጣዊ አላህን መፍራትን ግን ከእርሱ በላይ ያስቀምጣል። ቁርአን 17፥70 የአዳም ልጆችን ክብር ያረጋግጣል። በቁርአን 12፥86 ያዕቆብ ሐዘኑንና ጭንቀቱን ዋጋ ቢስ አድርጎ ከመቁጠር ይልቅ ለአላህ ይገልጻል።

ዘመናዊ ነጸብራቅ፦ ስለዚህ ክብር ያለው አቀራረብ ጥበቃን፣ ሚዛናዊነትንና ለስሜቶች ቅን ትኩረትን ሊያጣምር ይችላል። እነዚህ አንቀጾች የተሟላ የአለባበስ ሕግ አያቋቁሙም፣ ሰውነትን አያሳንሱም፣ የሥነ ልቦና ምርመራም አይሰጡም። ሰዎችን በሰውነታቸው ወይም በስሜታቸው ለማሳፈር ሊውሉ አይገባም።

የሰው ዋጋ ከውጤት፣ ከድል ወይም ከተሳካ ዕቅድ ጋር አንድ አይደለም። ቁርኣን የአዳም ልጆችን የተከበሩ ብሎ ይገልጻል፤ ይህ ክብር በሚታይ ስኬት አይጀምርም።

ኪሳራና ውድቀት ፈተና ሊሆኑ ይችላሉ፣ ቁርኣን ግን የአንድን ሰው ውድቀት ምክንያት በዚህ አይገልጽም፣ ቅጣት ነው ብሎ ለመፍረድም አይፈቅድም። ከራስ ስህተት በኋላም ከአላህ ምሕረት ተስፋ መቁረጥ የሚፈለግ መንገድ አይደለም።

በተግባር የከሸፈውን ነገር ሰውየውን በሙሉ ሳይፈርድ መግለጽ፣ መገምገም፣ ሲያስፈልግ ኃላፊነት መውሰድና ሊደረስበት የሚችል ቀጣይ እርምጃ መምረጥ ይቻላል። ይህ ፈጣን ስኬትን ወይም ወዲያውኑ እፎይታን አያረጋግጥም።

ግፍ የደረሰበት ሰው ዝም ማለት አይገደድም። ቁርኣን በደል የደረሰበት ሰው እንዲናገር ቦታ ይሰጣል፤ እርዳታ መጠየቅም ክብሩን አይቃረንም።

ጥርጣሬን፣ መሰለልንና ሐሜትን የሚከለክለው ትእዛዝ በተጎዱ ሰዎች ላይ መዋል የለበትም፤ የተገመገመው ምንጭ ጥበቃንና እርዳታን መፈለግ፣ ጉዳትን ማሳወቅና እውነተኛ ምስክርነት እንዳልተከለከሉ ያብራራል።

እንደ ዘመናዊ የጥበቃ ተግባር፣ ወጣቱ ወደ ታማኝ አዋቂ ወይም ኃላፊ ተቋም ሄዶ እውነታውን ሊናገር ይችላል። ይህ የሐሰት ክስን ወይም ይፋዊ በቀልን አይፈቅድም፣ የተለየ የደኅንነት ወይም የሕግ ምክርንም አይተካም።

የተለያዩ ተሰጥኦዎችና ዕድሎች እንደ አደራ የተሰጠ ፈተና ሊታዩ ይችላሉ፣ የማዕረግ መንገድ ብቻ አይደሉም። ስለዚህ ተሰጥኦ ብቻ ትክክለኛውን መንገድ አይወስንም።

ቁርኣን በጥሞና ሰምተው የተሻለውን የሚከተሉትን ያወድሳል፣ ያለ እውቀት ከመወሰን ያስጠነቅቃል፣ ኃላፊነትንም ከሰው አቅም ጋር ያገናኛል። ጥሩ ምርጫ እውቀትን፣ ሕሊናንና እውነተኛ ገደቦችን ያስባል።

በተግባር ወጣቱ ተሰጥኦዎቹን፣ እሴቶቹንና ኃላፊነቶቹን ለይቶ ሊጽፍ፣ ታማኝ ምክርን ሊሰማና ሊገመገሙ የሚችሉ ትንንሽ እርምጃዎችን ሊሞክር ይችላል። ይህ ዘመናዊ ተግባራዊነት ነው እንጂ የስኬት መለኮታዊ ዋስትና ወይም ሙሉ የሙያ ምርጫ ንድፈ ሐሳብ አይደለም።

እምነት ለሚያዝን ሰው ተስፋና ሐዘኑን የሚገልጽበት ቃል ሊሰጠው ይችላል፤ ነገር ግን ፈጣን ማብራሪያ ሊጫንበት አይገባም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 2:155 የሕይወት መጥፋትን ሰዎች ከሚያጋጥሟቸው ፈተናዎች መካከል በግልጽ ይጠቅሳል፤ በትዕግሥት ለሚጸኑም ማበረታቻ ይሰጣል። ቁርአን 2:286 ኃላፊነትን ከሰው የመሸከም አቅም ጋር ያያይዛል፤ ምሕረትንና እፎይታን የሚለምኑ ጸሎቶችንም ይዟል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ እነዚህ አንቀጾች ሐዘንን በቁም ነገር መያዝን፣ እርስ በርስ መቆምንና እርዳታ መቀበልን ያስችላሉ። ይህ የተወሰነ ሰው ለምን እንደሞተ አያብራሩም፣ በሞተ ሰው ላይ አይፈርዱም፣ ሕመሙም ፈጥኖ እንደሚያበቃ ቃል አይገቡም። አንዳንድ ጊዜ ርኅሩኅ መገኘት ከተዘጋጀ መልስ የበለጠ እውነተኛ ነው።

ሕመም የቅጣት ወይም የግል ጥፋት ማስረጃ አይደለም። በመጀመሪያ እንክብካቤን፣ ተገቢ ሕክምናንና ለቅን ሐዘን ቦታን የሚጠይቅ እውነተኛ ሸክም ነው።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 21፥83–84 ነቢዩ አዩብ ከባድ መከራውን እንደገለጸ፣ የአላህን ምሕረት እንደጠራና እፎይታ እንዳገኘ ይተርካል። ቁርአን 2፥155 ፍርሃትንና ኪሳራን ከፈተና ተሞክሮዎች መካከል ይጠቅሳል። ከእነዚህ አንቀጾች አንዳቸውም አንድ የተወሰነ ሕመም የግል ጥፋትን ያረጋግጣል ብለን እንድንደመድም አይፈቅድም።

እነዚህ አንቀጾች ግን የአንድን ልዩ ሕመም ምክንያት አያብራሩም፣ እያንዳንዱን ሕመም እንደ ፈተና አይመድቡም፣ ፈጣን ፈውስንም ቃል አይገቡም። የሕክምና ምርመራን ወይም ሕክምናን አይተኩም። ሃይማኖታዊ ትርጓሜዎች የታመሙትን መውቀስ ወይም ብቃት ያለው እርዳታ እንዳይፈልጉ ማድረግ የለባቸውም።

አንድ ሰው እንዴት እንደሞተ ማብራራት የሕይወቱና የሞቱ ትርጉም ምንድን ነው የሚለውን ጥያቄ አይዘጋውም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን ሕይወትንና ሞትን የተግባር ፈተና አድርጎ ይገልጻል፤ አላህንም ኃያልና ይቅር ባይ ብሎ ይጠራዋል (67:2)። ደራሲው በሁለተኛው ቃል ዓለምን ከአማኝ እይታ አንጻር የተግባር፣ የፈተናና አላህን የማክበር ስፍራ አድርጎ ይተረጉማል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ይህ እይታ አብረን ያለንን ቀሪ ጊዜ እንዴት እንደምንጠቀምበትም ትኩረት ይሰጣል። የሕክምና ማብራሪያን አይተካም፤ አንድ የተወሰነ ሰው በተወሰነ ጊዜ ለምን እንደሚሞትም አያብራራም።

ተስፋ ፈጣን ለውጥን አይጠይቅም። ቀጣዩን ሊሸከሙት የሚችሉትን እርምጃ ማግኘት ራሱ ተስፋ ሊሆን ይችላል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 2:155 ፍርሃትንና ኪሳራን በግልጽ ይጠቅሳል፤ በትዕግሥት ለሚጸኑም ማበረታቻ ይሰጣል። ቁርአን 2:286 ኃላፊነትን ከሰው አቅም ጋር ያያይዛል፤ ምሕረትንና እፎይታን የሚለምኑ ጸሎቶችንም ይዟል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ከዚህ መከራን በቁም ነገር የሚያይና ድጋፍን የሚቀበል አመለካከት ሊገኝ ይችላል። ሁሉንም ብቻዎን መሸከም የለብዎትም። እነዚህ አንቀጾች ፈጣን መሻሻልን ቃል አይገቡም፤ የግል መከራዎንም እንደ ቅጣት አይገልጹም።

የንጹሐን ሥቃይ ሊቀለል ወይም በችኮላ ሊብራራ የሚችል ቅጣት ተብሎ ሊገለጽ አይገባም። እነዚህ ምንጮች አንድ ሰው ለምን እንደሚሠቃይ ድብቅ ምክንያት አይሰጡም።

ቁርኣን 2:155 ፍርሃትን፣ ረሃብንና ኪሳራን እንደ ፈተና ተሞክሮዎች ይጠቅሳል፣ የአንድን ግለሰብ ሥቃይ ምክንያት ሳይወስን ታጋሾችን ያጽናናል። ቁርኣን 7:156 የአላህ ምሕረት ሁሉን እንደሚያካትት ሲገልጽ፣ ቁርኣን 4:135 ሰዎች በራሳቸው ጥቅም ላይ እንኳ ፍትሕን እንዲያጸኑ ያዛል።

ስለዚህ ምሕረትና ፍትሕ ረቂቅ ሐሳቦች ብቻ ሆነው አይቀሩም፤ ሥቃይን በቁም ነገር መውሰድ፣ የተጎዱትን መጠበቅና ኢፍትሐዊነትን መቃወም ይገባል። እነዚህ አንቀጾች ፈጣን መፍትሔ አይገቡም፣ የግለሰብን ዕጣ አያብራሩም፣ በአደጋ ወይም በከባድ ጭንቀት ውስጥም የሕክምና፣ የሥነ ልቦና፣ የሕግ ወይም ተግባራዊ እርዳታን አይተኩም።

ብቸኝነት በመጀመሪያ የተጠናቀቀ ማብራሪያን ሳይሆን ቅን መገኘትን ይፈልጋል። እምነት የአላህን ቅርበት ሊያስታውስ ይችላል፤ የሰው ጓደኝነት ግን ተጨባጭ ኃላፊነት ሆኖ ይቀጥላል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 50፥16 አላህ ሰውንና ነፍሱ ውስጥ ያለውን ሹክሹክታ እንኳ እንደሚያውቅ ይናገራል። ቁርአን 4፥36 አምልኮን ለዘመዶች፣ ለቅርብና ለሩቅ ጎረቤቶች፣ ለጓደኞችና ለተቸገሩ ሰዎች ከሚደረግ ደግነት ጋር ያያይዛል።

ዘመናዊ ነጸብራቅ፦ ማዳመጥ፣ መደበኛ ግንኙነትን መጠበቅና ተገቢ እርዳታን አብሮ መፈለግ ፈጣን የማጽናኛ ንግግር ከመስጠት ይልቅ ይበልጥ እውነተኛ ሊሆን ይችላል። እነዚህ አንቀጾች ብቸኝነት በፍጥነት እንደሚያበቃ ቃል አይገቡም፤ የአላህ ቅርበትም የሰውን ወይም የባለሙያን ድጋፍ አይተካም። ራስን የመጉዳት አስቸኳይ አደጋ ካለ፣ የድንገተኛ ጊዜ ወይም የቀውስ አገልግሎት እርዳታ ወዲያውኑ ያስፈልጋል።

አላህ ሙታንን ሕያው እንደሚያደርግ ማመን ከሞት ባሻገር ተስፋን ይከፍታል፤ የኪሳራን ፍርሃት ግን ወዲያውኑ ማጥፋት አይጠበቅበትም።

ትርጉም በአጭሩ፦ በቁርአን 2:260 ኢብራሂም ስለዚህ ሕያው ማድረግ ይጠይቃል። እምነቱን ቢያረጋግጥም ለልቡ መረጋጋትን ይፈልጋል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ተስፋና ገና ያልተረጋጋ ልብ አብረው ሊታሰቡ ይችላሉ። እዚህ ያለው ክፍል ግን የግል ዳግም መገናኘት ምን እንደሚመስል አይገልጽም። ስለ አንድ የተወሰነ ሟችም የተለየ ተስፋ አይሰጥም።

የሚሰቃይን ሰው ስናጽናና ሥቃዩን ልንተረጉም ወይም በሃይማኖት ልንፈርድበት አይገባም። ቁርአን ፈተናን ይጠቅሳል፣ ግን አንድ የተወሰነ ሰው ለምን እንደሚሰቃይ አይገልጽም፤ “ይህ በእርግጥ ቅጣት ነው” አንበል።

“ይህን መሸከም አለብህ” የሚለውም ተገቢ ማጽናኛ አይደለም። 2:286 ኃላፊነትን ከአቅም ጋር ያያይዛል፣ ግን የሥነ ልቦና ጭንቀትን ለመካድ መጠቀም አይቻልም፤ በ12:86 ያዕቆብ ሐዘኑን በግልጽ ይናገራል።

በርኅራኄ “ይህን ስለምታሳልፍ አዝናለሁ። ሥቃይህን በፊቴ ማሳነስ አያስፈልግህም። አሁን እንዴት ልርዳህ?” ማለት ይሻላል። ፈጣን መፍትሔ አይገባም፣ ግን ሰውየውን ብቻውን አይተውም።

ሕክምና መፈለግ በአላህ ከመታመን ጋር አይጋጭም። አዩብ መከራውን ይገልጽና ወደ አላህ ምሕረት ይመለሳል፣ ግን ታሪኩ የተወሰነ በሽታ ምክንያት አይወስንም ወይም ፈጣን ፈውስ አይገባም።

ሪሳሌ-ኢ ኑር ተገቢ መንገዶችን መጠቀምን በተግባር የሚደረግ ጸሎት ይለዋል። ተወኩል ያለውን እርዳታ መተው ሳይሆን፣ ውጤቱ ሙሉ በሙሉ በቁጥጥራችን ነው ሳንል በኃላፊነት መሥራት ነው።

የሕክምና ምርመራ፣ የተመከረ ሕክምና፣ ጸሎትና ተስፋ አብረው ሊኖሩ ይችላሉ። ጸሎት የባለሙያ ሕክምናን አይተካም፣ ሕክምናም የተወሰነ ውጤት አያረጋግጥም።

ሞትን ማስታወስ ጊዜና ምርጫ ክብደት እንዳላቸው ያሳስባል። 67:2 ሕይወትና ሞትን ማን የተሻለ እንደሚሠራ ከሚፈትን ጋር ያያይዛል፣ ግን የአንድን ሰው ሞት አይገልጽም ወይም በሟች ላይ መፍረድን አይፈቅድም።

ሪሳሌ-ኢ ኑር ዓለምን የተግባር፣ የፈተናና ትርጉም ያላቸው ምልክቶች ቦታ አድርጎ ያያል። የሕይወት አጭርነት ዋጋዋን አያሳንስም፤ ቅድሚያን ሊያብራራና በንቃት መልካም ለማድረግ ሊያበረታታ ይችላል።

28:77 አኺራን መፈለግን፣ የዚህን ዓለም ድርሻ አለመርሳትንና መልካም ማድረግን ያጣምራል። ኃላፊነትና የሕይወት ደስታ ተቃራኒ መሆን አይገባቸውም።

መተዳደሪያን፣ ለሌሎች ጥቅምንና የግል ወሰኖችን በአንድ የሰዓት መጠን ማመጣጠን አይቻልም። ኃላፊነት ያለው ሚዛን ግዴታዎችን፣ ያሉ ሀብቶችን፣ ጤንነትንና የግለሰብን የመሸከም አቅም ያገናዝባል።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 28፥77 አኺራን መፈለግን የዚህን ዓለም ድርሻ ካለመርሳት፣ ለሌሎች መልካም ከማድረግና ብልሹነትን ካለመፈለግ ጋር ያያይዛል። ቁርአን 2፥286 ኃላፊነትን ከሰው አቅም ጋር ያያይዛል።

እንደ ዘመናዊ አተገባበር፣ ይህ በፍትሕና በጥቅም መሥራትን፣ ለእረፍት ጊዜ መስጠትንና ከመጠን በላይ ጫናን ቀድሞ መናገርን ሊያመለክት ይችላል። አንቀጾቹ የሥራ ሰዓት ሞዴል አይሰጡም፣ የሠራተኛ ሕግን ወይም የሕክምና ምክርንም አይተኩም። ቁርአን 2፥286 ከመጠን በላይ ጫናን ለመካድ ወይም ሰዎችን ራሳቸውን እንዲሠዉ ለመጫን ሊውል አይገባም።

ዝቅተኛው የሥነ ምግባር ወሰን ሀብት በግፍ መወሰድ እንደሌለበትና ስምምነት በማታለል ወይም በማስገደድ መተካት እንደሌለበት ነው።

ትርጉሙን በሌላ አባባል፦ ቁርአን 2:188 ሀብትን በግፍ መብላትን ወይም የሌላን ሰው ሀብት ለማግኘት ባለሥልጣናትን እያወቁ መጠቀምን ይከለክላል። ቁርአን 4:29 ይህን በጋራ ስምምነት ከሚካሄድ ንግድ ይለየዋል።

እነዚህ አንቀጾች ለዘመናዊ ምርቶች የተሟላ የሐላል ግምገማ ወይም ለአንድ የተወሰነ ጉዳይ ፈትዋ አይሰጡም። ስምምነት ብቻውን እያንዳንዱን ግብይት ፍትሐዊ ወይም ደህንነቱ የተጠበቀ አያደርገውም። ውሎች፣ ወለድ፣ ውስብስብ የፋይናንስ ምርቶችና ክርክሮች ብቃት ያለው የሕግና የሃይማኖት ምክር ሊፈልጉ ይችላሉ።

መልካም ሕይወት ለሁሉም በሚሠራ አንድ የንብረት ቁጥር ሊገለጽ አይችልም። ዋናው ነገር ንብረት በጥበብ ጥቅም ላይ መዋሉ ወይም ሕይወትን መግዛት መጀመሩ ነው።

ትርጉሙን በሌላ አባባል፦ ቁርአን 25:67 የሚመሰገን ወጪን በብክነትና በስስት መካከል እንደሚገኝ መንገድ ይገልጻል። ቁርአን 102:1 ሁልጊዜ የበለጠ ለማግኘት የሚደረግ ውድድር ትኩረትን ሊያስት እንደሚችል ያስጠነቅቃል።

እነዚህ አንቀጾች ማንኛውንም ንብረት፣ ቁጠባ ወይም የኢኮኖሚ ስኬት አያወግዙም፣ ድህነትንም እንደ ምርጥ ሁኔታ አያቀርቡም። ለሁሉም የሚሠራ ከፍተኛ ገደብ አያስቀምጡም። ይበልጥ ቅን የሆነው ጥያቄ፣ ንብረታችን እውነተኛ ፍላጎቶችንና ኃላፊነቶችን ያገለግላል ወይስ ከሌሎች ጋር መወዳደሩ የበለጠ ትኩረት፣ ጊዜና ሀብት እየወሰደ ነው የሚለው ነው።

ሀብት በችግር ላይ ላሉ ሰዎች ኃላፊነትን ያመጣል። የተጠቀሱት አንቀጾች ችግርን እንደ አማራጭ ልግስና አጋጣሚ ብቻ አይመለከቱትም።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 51፥19 በአላህ ፈሪዎች ሀብት ውስጥ ለለማኞችና ለተቸገሩ ሰዎች የታወቀ ድርሻ እንዳለ ይገልጻል። ቁርአን 59፥7 የተወሰኑ ንብረቶችን ስለማከፋፈል ይናገራል፤ ሀብት በሀብታሞች መካከል ብቻ እንዳይዘዋወርም በግልጽ ዓላማ ያስቀምጣል።

እንደ ዘመናዊ ነጸብራቅ፣ እነዚህ መርሆች የግል እርዳታን፣ አስተማማኝ ማኅበራዊ መዋቅሮችንና የራስን ኢኮኖሚያዊ ተግባር መመርመርን ሊያበረታቱ ይችላሉ። አንቀጾቹ ብቻቸውን የተሟላ ዘመናዊ ማኅበራዊ ሥርዓትን ወይም የተወሰነ የግብር፣ የስጦታ ወይም የዘካት መጠንን አያቋቁሙም፤ የሕግ ወይም ብቃት ያለው ሃይማኖታዊ ምክርንም አይተኩም።

ሐቀኝነት የአጭር ጊዜ ሽልማት ለሐሰት ቢሰጥም ኃላፊነት ሆኖ ይቀጥላል።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 4:135 የራስን ወይም የቅርብ ሰዎችን ፍላጎት ቢቃረንም ለፍትሕና ለእውነተኛ ምስክርነት በጽናት እንድንቆም ይጠራል።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ይህ የሐሰት አባባልን አለመቀበልን፣ እውነታዎችን ሊከታተሉ በሚችሉበት መንገድ መመዝገብንና ጫና ሲኖር ተገቢ ድጋፍ መፈለግን ሊያመለክት ይችላል። አንቀጹ የሥራ ወይም የገንዘብ ጥቅምን ቃል አይገባም፣ የተወሰነ ክርክርን አይወስንም፣ የሕግ ወይም የሙያ ምክርንም አይተካም።

ኢኮኖሚያዊ ስኬት ሰዎችን መብታቸውን ካላሳጣና በብክነት ወይም ሊወገድ በሚችል ጉዳት ላይ ካልተመሠረተ ብቻ በሥነ ምግባር ዘላቂ ነው። ትርፍ ብቻ አንድን ተግባር ፍትሐዊ ወይም ዘላቂ አያደርገውም።

ትርጓሜ፦ ቁርአን 26፥181–183 ሙሉ ልኬትንና ፍትሐዊ ሚዛንን ይጠይቃል፣ ለሰዎች የሚገባቸውን መከልከልን ይከለክላል፣ በምድር ላይ ብልሹነትን ከማስፋፋትም ያስጠነቅቃል። ቁርአን 7፥31 መደሰትን ይፈቅዳል፤ ብክነትን ግን ይከለክላል።

ዘመናዊ አተገባበር፦ እነዚህ መርሆች የሥራ ሁኔታዎችን፣ የአቅርቦት ሰንሰለቶችን፣ የሀብት አጠቃቀምንና አስቀድሞ ሊታይ የሚችል ጉዳትን በቅንነት መገምገምና ተግባራዊ ማሻሻያ ማድረግን ሊደግፉ ይችላሉ። እነርሱን በአካባቢ ብዝበዛ ላይ መተግበር የዛሬ ዘመን ድምዳሜ ነው፤ አንቀጾቹ የተሟላ የESG መስፈርት አይሰጡም፣ የንግድ ስኬትን ዋስትና አይሰጡም፣ የአካባቢ፣ የሕግ ወይም የቴክኒክ ግምገማንም አይተኩም።

ኑሮን ማግኘት አስፈላጊ ነው፣ ግን የሕይወት ብቸኛ መለኪያ መሆን የለበትም። 28:77 አኺራን መፈለግን፣ የዚህን ዓለም ድርሻ አለመርሳትንና መልካም ማድረግን ያጣምራል።

2:286 ኃላፊነትን ከአቅም ጋር ያያይዛል፤ ድካምን ወይም የሥነ ልቦና ጭንቀትን ለማሳነስ መጠቀም አይገባም። ተደጋጋሚ ጫናና የጤና ማስጠንቀቂያዎች በቁም ነገር ይወሰዱ።

25:67 በብክነትና በስስት መካከል ሚዛንን ያወድሳል፣ ግን የሥራ ሰዓት ወይም የሕክምና ገደብ አይወስንም። የተጠበቀ ዕረፍት፣ ተጨባጭ ቃልኪዳንና የጤና እንክብካቤ ተግባራዊ አጠቃቀሞች ናቸው፣ ግትር የሃይማኖት ቀመሮች አይደሉም።

ፍትሕ አበዳሪውንም ተበዳሪውንም በርኅራኄ ብቻ እንዳንፈርድ ይጠይቃል። 4:135 ከጥቅማችን በተቃራኒም ፍትሕና እውነተኛ ምስክርነት ያዛል፤ ውሎች፣ ክፍያዎችና ችግሮች ግልጽና የሚረጋገጡ ይሁኑ።

ምሕረት እውነተኛ ችግርን ካለመካድ ይጀምራል። 2:286 ኃላፊነትን ከአቅም ጋር ያያይዛል፣ ግን ዕዳን በራሱ አያስቀርም ወይም ሁሉም ሰው ማንኛውንም ሸክም ይሸከም አይልም።

42:40 ከእርቅ ወይም ማሻሻያ ጋር ያለ ይቅርታን ያወድሳል፣ ግን አያስገድድም። መብቶችን ሳይሰርዙ ግልጽ ስምምነት፣ ተጨባጭ ማስተካከያ ወይም በፈቃድ ማቅለል ይቻላል፤ የተወሰነ ክርክር የባለሙያ ምክር ይፈልጋል።

ዝቅተኛ ዋጋ ብቻውን ኢፍትሐዊነትን አያረጋግጥም፣ ግን ሌላ ሰው የተደበቀ ዋጋ እየከፈለ እንደሆነ እንድንጠይቅ ያደርጋል። 26:181–183 ሙሉ መስፈር፣ ትክክለኛ ሚዛንና የሰዎችን መብት አለመቀነስ ያዛል።

4:29 በመስማማት ንግድን ከኢፍትሐዊ ሀብት መውሰድ ይለያል፣ ግን መስማማት ብቻ ሁሉንም ግብይት ሕጋዊ ወይም ደህንነቱ የተጠበቀ አያደርግም። ምንጭ፣ የሥራ ሁኔታ፣ ጥራትና የጥቅምና ሸክም ክፍፍል የምርመራ ጥያቄዎች ናቸው።

7:31 ከብክነት ያስጠነቅቃል፣ ግን ለሁሉም የፍጆታ ገደብ አይወስንም። ኃላፊነት ያለው ግዢ መረጃን መመርመር፣ አላስፈላጊ ብዛትን መተውና የብዝበዛ፣ ማታለል ወይም ሊከላከል የሚችል ጉዳት ማስረጃ ሲኖር በጥንቃቄ መወሰን ነው።

ሰው ሠራሽ አስተዋይነት ምክር ሊሰጥ፣ ቅጦችን ሊለይና አማራጮችን ሊያዘጋጅ ይችላል። ነገር ግን ውሳኔው ሕይወትና ሞትን የሚመለከት፣ በተግባር ሊቀለበስ የማይችል ወይም በመብቶች፣ በነፃነትና በኑሮ መሠረቶች ላይ ጥልቅ ተፅዕኖ የሚኖረው ከሆነ ብቻውን መወሰን የለበትም።

የUNESCO ምክረ ሐሳብ ሊቀለበሱ ለማይችሉና ሕይወትና ሞትን ለሚመለከቱ ውሳኔዎች የመጨረሻው ውሳኔ የሰው እንዲሆን ያስቀምጣል፤ ኃላፊነትም ለሰዎች ወይም ተጠያቂ ለሆኑ ተቋማት ሊመደብ የሚችል ሆኖ መቆየት አለበት። የአውሮፓ ምክር ቤት ማዕቀፍ ስምምነት ሰብዓዊ መብቶች በከፍተኛ ሁኔታ ሲነኩ ከአደጋው ጋር የሚመጣጠን ቁጥጥርን፣ ሊገባ የሚችል መረጃን፣ ውሳኔን የመቃወም እድልንና ውጤታማ የመፍትሔ መንገዶችን ይጠይቃል።

እንደ ዘመናዊ አተገባበር፣ ይህ ገዳይ ኃይልን፣ ከባድ የሕክምና ውሳኔዎችን፣ ስለ ጥፋተኝነት፣ ቅጣት ወይም እስራት የሚደረጉ ውሳኔዎችን፣ እንዲሁም ስለ ጥበቃ፣ የልጅ እንክብካቤ ወይም መሠረታዊ ጥቅማጥቅሞች የሚሰጡ ውሳኔዎችን ያካትታል። ዝርዝሩ ሙሉ አይደለም። ተጠያቂው ሰው ምክንያቶችን በእውነት መመርመር፣ ተቃውሞን መስማትና ውጤቱን ማስተካከል መቻል አለበት፤ ስማዊ ፊርማ ብቻ በቂ አይደለም። ምንጮቹ ለአንድ ጉዳይ የሚሰጥን የሕግ ወይም የሕክምና ምክር አይተኩም።

ማሽኖች የሰውን ቋንቋ፣ ምስሎች ወይም ውሳኔዎች እየበለጠ በሚያሳምን ሁኔታ ቢኮርጁም፣ እዚህ በተጠቀሰው የቁርአን ክፍል የሰው ክብር ለሰው የተሰጠ ሲሆን በቴክኖሎጂ የበላይነት ላይ አይመሰረትም።

ትርጉም በአጭሩ፦ ቁርአን 17:70 የአዳምን ልጆች እንደተከበሩ ይገልጻል። ክፍሉ ስለ ሰው ክብር ይናገራል፤ ስለ ዘመናዊ ሰው ሠራሽ ብልህነት ምንም አይናገርም።

ዘመናዊ ማሰላሰል፦ ለዛሬ የቴክኖሎጂ ጥያቄዎች እንደ አርትዖታዊ አተገባበር፣ ብቃት ወይም ተመሳሳይነት የሰውን ዋጋ ወይም ተተኪ መሆን በቀጥታ መወሰን የለበትም። አንቀጹ የማሽን ንቃተ ሕሊናንም ሆነ የAIን የሕግ ሁኔታ አይወስንም፤ ሙሉ የቴክኖሎጂ ሥነ ምግባርም አይሰጥም።

ቀጣይነት ያለው ክትትል ነፃነትን የሚገድበው አንድ ሰው ሲቀጣ ብቻ አይደለም። እየታየ ሊሆን እንደሚችል ማወቅ ራሱ ሰዎች ከአንዳንድ ርዕሶች፣ ግንኙነቶች ወይም ሐሳብ ከመግለጽ እንዲርቁ ሊያደርግ ይችላል። መደበኛ ነፃነት ሊኖር ይችላል፤ በተግባር ግን ራስን በመገደብ ይጠባል።

የአውሮፓ ምክር ቤት ፓርላማዊ ጉባኤ አንድ ሪፖርት ያለ ልዩነት የሚደረግ የጅምላ ክትትል በሐሳብ አገላለጽ፣ በመረጃና በመደራጀት ላይ የሚያሳድረውን አስፈሪ ተፅዕኖ ይገልጻል። የክትትል መርሐ ግብሮች የፖለቲካና የሕግ ቁጥጥርን ሲያልፉ ዴሞክራሲያዊ ተጠያቂነት እንደሚዳከምም ያስጠነቅቃል። Qur’an 49:12 ከመሰለል ያስጠነቅቃል፤ ይህ ሥነ-ምግባራዊ ወሰን የተሟላ ዘመናዊ የክትትል ፖሊሲ አይደለም።

ስለዚህ ኃላፊነት በተለይ ክትትልን በሚፈቅዱ ወይም መረጃውን በሚጠቀሙ ላይ ይወድቃል፤ ግልጽ ዓላማ፣ ሕጋዊ መሠረት፣ አስፈላጊነት፣ ተመጣጣኝነት፣ ገለልተኛ ቁጥጥርና ውጤታማ የመፍትሔ መንገዶች ሊኖሩ ይገባል። በሕግ የበላይነት ጥበቃዎች ሥር ያለ የተወሰነ ክትትል ከከባድ ወንጀል ለመከላከል ሊጸድቅ ይችላል። ምንጮቹ እያንዳንዱ ካሜራ ተመሳሳይ ተፅዕኖ እንዳለው አያረጋግጡም፣ የሕግ ምክርንም አይተኩም።

ልንከላከለው የምንችለውን ጉዳት በእነርሱ ላይ እንዳንጭን ለመጪው ትውልድ ዕዳ አለብን፤ የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀትን በፍጥነት መቀነስ፣ ሊቀር ከማይችለው ተፅዕኖ ጋር በፍትሐዊነት መላመድ፣ የጋራ የኑሮ መሠረቶችን መጠበቅና በተለይ ተጋላጭ የሆኑ ሰዎችን በውሳኔዎች ማሳተፍ።

IPCC ዛሬ የሚደረጉ ምርጫዎች በመካከለኛና በረጅም ጊዜ ለአየር ንብረት ተቋቋሚ ልማት ያሉትን ዕድሎች እንደሚቀርጹና አስቸኳይ፣ ውጤታማና ፍትሐዊ የሆነ የቅነሳና የመላመድ ሥራ አለመከናወኑ በአሁኑና በወደፊቱ ትውልድ ላይ ከባድ መዘዝ እንደሚያመጣ ይገመግማል። UNESCO የአየር ንብረት ኃላፊነትን ከጉዳት መከላከል፣ ከፍትሕ፣ ከአጋርነት፣ ከትውልድ መካከል ፍትሐዊነትና ካለው ምርጥ ሳይንሳዊ መረጃ ጋር ያገናኛል።

Qur’an 6:165 ሰዎችን በምድር ላይ ተተኪዎችና በተሰጣቸው ነገር የሚፈተኑ አድርጎ ይገልጻል። ይህን ለምድር ኃላፊነት ብሎ ማንበብ የዘመኑ ሥነ-ምግባራዊ ትርጓሜ እንጂ የተሟላ የአየር ንብረት መርሐ ግብር አይደለም። ምንጮቹ አንድን ፖሊሲ ወይም የእያንዳንዱን ሰው ትክክለኛ ድርሻ አይመርጡም፤ ተጨባጭ ምርጫዎች አሁንም ሳይንሳዊ፣ ሕጋዊና ዴሞክራሲያዊ ምርመራ ይፈልጋሉ።

የቴክኖሎጂ እድገት በራሱ የሰው ልጅ እድገት አይደለም። ሊደረጉ የሚችሉትን ነገሮች ያስፋፋል፤ ሰዎችን የሚያገለግል መሆኑ ግን በዓላማዎቹ፣ በመለኪያዎቹና በውጤቶቹ ላይም ይመሠረታል።

የደራሲው ትርጓሜ፦ ደራሲው በሃያ ሦስተኛው ቃል ‘እውነተኛ እድገትን’ ልብ፣ መንፈስና አእምሮ ለዘላቂ ተግባራት መዳበር ብሎ ይገልጻል። ይህን የሰውን ችሎታ በዋናነት ወደ ጊዜያዊ ዓለማዊ ደስታ ከሚያቀና አኗኗር ጋር ያነጻጽራል።

እንደ ዘመናዊ አተገባበር፣ ቴክኖሎጂን በአፈጻጸምና በምቾት ብቻ መለካት የለብንም። ፍርድን፣ ኃላፊነትንና ትርጉም ያለውን ተግባር ያጠናክራል ወይስ የሰውን ትኩረትና ችሎታ ያጠባል ብለንም መጠየቅ አለብን። ምንባቡ ስለ ሰው ሠራሽ ብልህነት አይናገርም፣ ዝግጁ የቴክኖሎጂ ፖሊሲም አይሰጥም። ይህ ግንኙነት በግልጽ የዛሬ ነጸብራቅ እንጂ ለደራሲው የተሰጠ ትንቢት አይደለም።

የበለጠ ፍትሐዊና ርኅሩኅ የሆነ ወደፊት ቅልጥፍናን እንደ መሣሪያ ይጠቀማል እንጂ እንደ ከፍተኛው መለኪያ አያደርገውም። የእያንዳንዱን ሰው እኩል ክብርና መብት ይጠብቃል፣ ሊታይ የሚችልን ጉዳት ይከላከላል፣ ጥቅሞችንና ሸክሞችን በፍትሐዊነት ያካፍላል፣ ጉዳዩ የሚነካቸውን ሰዎች ያሳትፋል፣ የተፈጥሮ የኑሮ መሠረቶችንም ይጠብቃል።

የUNESCO የሰው ሠራሽ አስተዋይነት ሥነ-ምግባር ምክረ ሐሳብ የቴክኖሎጂ ልማትን በሰው ክብር፣ በደኅንነት፣ ጉዳትን በመከላከል፣ በፍትሐዊነት፣ በአካታችነት፣ በዘላቂነትና በሰው ኃላፊነት ይመዝናል። Qur’an 4:135 ከራስ ጥቅም ጋር ቢጋጭም ፍትሕን ይጠይቃል። Qur’an 60:8 ሙስሊሞችን በእምነታቸው ምክንያት የማይዋጉ ወይም ከቤታቸው የማያባርሩ ሰዎችን በቸርነትና በፍትሕ መያዝን ያገናኛል።

ስለዚህ አንድን ፈጠራ ከመቀበላችን በፊት ማን እንደሚጠቀም፣ ማን አደጋውንና ወጪውን እንደሚሸከም፣ ማን ሊቃወም እንደሚችልና አለበለዚያ ለሚዘነጉት ሰዎች ማን እንደሚያስብ መጠየቅ አለብን። ምንጮቹ ለወደፊት ወይም ለቴክኖሎጂ የተሟላ ንድፍ አይሰጡም፣ ርኅራኄን እንደ ሕጋዊ ደንብ አይገልጹም፣ ቅልጥፍናንም በራሱ መጥፎ አያደርጉም። ርኅራኄ ፍትሕንና በሕግ ሊከበሩ የሚችሉ መብቶችን መተካት የለበትም።

በሰው ሠራሽ አስተውሎት የታገዘ ውሳኔ ጉዳት ሲያደርስ፣ ኃላፊነት በቴክኒክ ሥርዓቱ ላይ ማብቃት የለበትም። ሥርዓቱን የሚመርጡ፣ የሚጠቀሙ ወይም የሚቆጣጠሩ ተጠያቂ ሰዎች ወይም ሕጋዊ አካላት ኃላፊ ሆነው መቆየት አለባቸው።

ዩኔስኮ ለመቀልበስ አስቸጋሪ በሆኑ ወይም ሕይወትና ሞትን በሚመለከቱ ውሳኔዎች የመጨረሻው ውሳኔ የሰው እንዲሆን ይጠይቃል። የአውሮፓ ምክር ቤት ደግሞ የሰው መብቶች በከፍተኛ ሁኔታ ሲነኩ ከአደጋው ጋር የሚመጣጠን ቁጥጥር፣ ተጠያቂነት፣ ውሳኔን ለመቃወም በቂ መረጃ እና ውጤታማ የቅሬታና የጥበቃ መንገዶችን ይጠይቃል።

ሊደርስ የሚችለው ጉዳት በጨመረ መጠን ኃላፊነት፣ የሰው ግምገማ፣ ማብራሪያና መፍትሔ ይበልጥ ግልጽ መሆን አለባቸው። እነዚህ ማዕቀፎች አንድን የኃላፊነት ጉዳይ አይወስኑም፣ በAI የታገዘንም ውሳኔ ሁሉ አይከለክሉም።

የግል ማበጀት ወሰን ቢያንስ ምቾት ያለበቂ ምክንያት ምርመራ፣ ቋሚ ክትትል ወይም የሰውን ነፃነት መገደብ በሚሆንበት ቦታ ላይ ይደርሳል። ምቾት ብቻውን ሁሉንም የመረጃ ስብስብና አጠቃቀም አያጸድቅም።

ቁርኣን 49:12 ከጥርጣሬ፣ ከስለላና ከሐሜት ያስጠነቅቃል። የአውሮፓ ምክር ቤት በመንግሥት የጅምላ ክትትል አውድ ውስጥ ሁልጊዜ እየታዩ መሆኑን ማወቅ ንግግርን፣ መረጃ ፍለጋንና መደራጀትን ሊገታ እንደሚችል ያስረዳል፤ ግልጽ ሕግ፣ አስፈላጊነት፣ ነፃ ቁጥጥርና የመፍትሔ መንገዶችን ይጠይቃል።

ለግል የተበጁ ዲጂታል አገልግሎቶች ይህ ጥንቃቄ ያለው ዘመናዊ መመሪያ እንጂ የመጨረሻ ፍርድ አይደለም። የመረጃ አጠቃቀም ዓላማ፣ ወሰንና ውጤት ሊገመገሙና ሊገደቡ ይገባል። ምንጮቹ ሁሉንም የግል ማበጀት ስህተት አይሉም፣ የተወሰነ የግላዊነት ወይም የሕግ ግምገማንም አይተኩም።

በዲጂታል ተጽእኖ ነፃ ምርጫ በራሱ አይጠፋም፣ ነገር ግን ትኩረት ሳይታወቅ ሲያዝና ድንገተኛ ምላሽ የንቃተ ሕሊና ምርመራን ሲተካ ይዳከማል። ነፃነት አማራጮችንም ለማቆምና ለመመዘን ቦታንም ይፈልጋል።

ቁርኣን 18:28 በውጫዊ ውበት ከመረበሽና በምኞት በሚመራ የዝንጋታ መንገድ ከመሳብ ያስጠነቅቃል። ቁርኣን 39:18 በጥንቃቄ ሰምተው የተሻለውን የሚከተሉትን ያወድሳል። bpb በጣም ስሜታዊ ይዘት ትኩረትን ሊስብ እንደሚችልና ከመጀመሪያው ገጽ ውጭ ማረጋገጥ የምንጭ ግምገማን ሊያሻሽል እንደሚችል ያስረዳል።

እንደ ዘመናዊ አተገባበር፣ ነፃ ምርጫ አውቶማቲክ ግፊትን ማቋረጥ፣ ምንጭና አውድን መመርመርና ትኩረትን በግንዛቤ መምራት ሊሆን ይችላል። ቁርኣን ስለ ስማርትፎን ወይም አልጎሪዝም አይናገርም፤ ስሜት እውነትንም ሐሰትንም አያረጋግጥም፣ እነዚህ ምንጮችም ሙሉ የራስ ገዝነት ንድፈ ሐሳብ አይሰጡም።