Alloh bormi? Imon, aql va belgilar

Tabiat faqat modda emas, belgi sifatida ham o‘qilsa, undan qanday foydalanish mumkinligi savoli yoniga u nimani ko‘rsatishi haqidagi savol keladi.

Said Nursiy talqini: Ikkinchi So‘zda Nursiy dunyoni mo‘min nazaridan Allohni ulug‘lash, vazifalar va sinov joyi sifatida tasvirlaydi. U yaratilgan mavjudotlarni ham rahmli Yaratuvchining kitobi deb talqin qiladi.

Zamonaviy mulohaza: Bu qarash tabiatni faqat darhol foyda nuqtayi nazaridan ko‘rish o‘rniga uni diqqat bilan idrok etishga undashi mumkin. Bu Nursiyning ilohiy talqini bo‘lib, ilmiy izoh yoki muayyan ilmiy da’voning isboti emas.

Eng kichik narsalardagi tartib urug‘ yoki tirik mavjudotni alohida emas, kattaroq yaxlitlik bilan aloqada ko‘rishga undashi mumkin.

Said Nursiy talqini: O‘ninchi So‘zda Nursiy har bir urug‘ni butun daraxt mundarijasini saqlagan nuqta deb tasvirlaydi; keyinroq gul yoki daraxtning aniq dasturi kichik urug‘da mavjudligini yozadi. Qur’on 67:3–4 yaratilishda uzilish yoki nomuvofiqlik izlab qayta kuzatishga chaqiradi.

Bu bog‘lanish Nursiyning ilohiy va qiyosiy talqini, ilmiy xulosa emas. Parchalar munosabat va tartibga diqqatni qo‘llashi mumkin, ammo muayyan ilmiy nazariyani isbotlamaydi va butun koinotni har bir mayda tafsilotdan empirik keltirib chiqarish mumkinligini ko‘rsatmaydi.

Ilmiy izoh qaysi tabiiy jarayonlarni kuzatish, o‘lchash va tekshiriladigan modellar orqali bog‘lash mumkinligini ko‘rsatadi. Uning kuchi boshqalar tekshira oladigan dalil, takrorlanadigan natija va yangi ma’lumot bilan qayta ko‘riladigan izohdadir.

Milliy fanlar akademiyasi ilmiy izohlarni uslubiy ravishda kuzatish va tajriba bilan cheklaydi. Shuning uchun bu usulning o‘zi tabiatning yakuniy ma’nosi, bizni qaysi qadriyatlar boshqarishi yoki inson hayoti nima uchun ekanini hal qilmaydi. Ilmiy topilmalar bu savollarga ma’lumot berishi mumkin, ammo o‘lchovning o‘zi ularni yechmaydi.

Bu chegara ilmning nuqsoni ham, diniy talqinning ilmiy isboti ham emas. U empirik tekshiriladigan narsani falsafiy, axloqiy yoki ilohiy asos ham talab qiladigan savollardan ajratadi.

Savollar ochiq qolganida ham iymon tirik qolishi mumkin.

Bayon: Qur’on 2:260 da Ibrohim Alloh o‘liklarni qanday tiriltirishini so‘raydi. U iymonini tasdiqlaydi, ayni paytda qalbi taskin topishini istaydi. Oyat shu tariqa tasdiqlangan iymon bilan chuqurroq ishonch istagini farqlaydi.

Zamonaviy mulohaza: Demak, iymon va ochiq savollar birga mavjud bo‘lishi mumkin. Savolni jiddiy qabul qilib, uni bosqichma-bosqich o‘rganish mumkin. Biroq bu parcha barcha shubhalarni hal qilmaydi va hech kimga Ibrohimning tajribasini va’da qilmaydi.

Iymon halol ilmiy izlanishdan qo‘rqishi shart emas: u diqqatli kuzatuvni rag‘batlantiradi, ilmiy usullar esa empirik savollarni tekshiriladigan dalil bilan o‘rganadi.

Bayon: Qur’on 3:190–191 osmon va yer haqida tafakkurni Alloh zikri bilan birlashtiradi. Qur’on 29:20 yer yuzida yurib, yaratilish qanday boshlanganini kuzatishga chaqiradi. Said Nursiy haqidagi biografik manba ham diniy va zamonaviy ilmiy ta’limni birlashtirishga qaratilgan Medresetü’z-Zehra taklifini hujjatlashtiradi.

Zamonaviy qo‘llanish: Iymon o‘lchov yoki ilmiy sinovni almashtirmay ma’no va mas’uliyat savollarini ochishi, tadqiqot esa har bir ma’no savolini hal qilmay tabiiy jarayonlarni o‘rganishi mumkin. Oyatlar ilmiy usul qo‘llanmasi emas, Nursiyning ta’lim taklifi esa muayyan ilmiy da’voni yoki har doim nizosiz munosabatni isbotlamaydi.

Avval da’vo aniq va prinsip jihatdan tekshiriladimi, deb so‘rang. Keyin qanday ma’lumot yig‘ilgani hamda o‘lchov, namuna, taqqoslash va tadqiqot tuzilishi savolga mosligini tekshiring. Ochiq ko‘rsatilgan xato manbalari, noaniqlik, muqobil izoh va natijani umumlashtirish chegaralarini qidiring.

Bitta natija kamdan-kam hollarda butun manzaradir. Usullar tekshiruv uchun yetarlicha shaffof bo‘lsa, mustaqil tadqiqotlar o‘xshash xulosaga kelsa va da’vo dalillarning umumiy majmuasiga mos tushsa, ishonch ortadi. Farqli natijalar inkor qilinmay, o‘rganilishi kerak.

Hatto kuchli ilm ham yuz foiz aniq emas va tuzatishga ochiq qoladi. Ekspert ko‘rigi yoki bitta nashr haqiqatni kafolatlamaydi, takrorlash esa har sohada bir xil mumkin emas. Shu bois dalilning kuchi, doirasi va noaniqligi birga aytilishi kerak.